บาลีวันละคำ

ราชกิจจานุเบกษา

อ่านว่า ราด-ชะ-กิด-จา-นุ-เบก-สา
ประกอบด้วย ราช + กิจจ + อนุ + เบกษา

“ราช” แปลว่า พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า “เป็นของพระเจ้าแผ่นดินหรือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน”

“กิจจ” บาลีเขียน “กิจฺจ” (มีจุดใต้ จฺ ตัวแรก) อ่านว่า กิด-จะ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่พึงทำ” หมายถึง หน้าที่, การงาน, การบริการ; พิธี, การกระทำ, ควรทำ, ควรประกอบ

ราช + กิจจ = ราชกิจจ (> ราชกิจ / ราด-ชะ-กิด) แปลว่า “กิจของพระราชา” คือ ธุระของพระราชา, งานที่พระราชาจะต้องทำ, งานที่ผู้บริหารบ้านเมืองจะต้องทำเพื่อประโยชน์สุขของประชาชน

“อนุ” แปลว่า ภายหลัง, ตามหลัง, เนืองๆ, บ่อยๆ

เลือกตั้ง
ภาษาบาลีว่าอย่างไร

คำว่า “เลือกตั้ง” ตรงกับภาษาอังกฤษว่า election

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล election เป็นบาลีว่า “อุจฺจินน” (อุด-จิ-นะ-นะ)

“อุจฺจินน” เป็นคำนาม ถ้าเป็นคำกริยา (ปฐมบุรุษ (= ผู้ที่ถูกพูดถึง), เอกพจน์) เป็น “อุจฺจินาติ” (อุด-จิ-นา-ติ)

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “อุจฺจินาติ” ว่า to select, choose, search, gather, pick out or up (เลือก, เลือกเฟ้น, ค้นหา, รวบรวม, เลือกคัดหรือเลือกสรรไว้)

พระบรมราชโองการ
(บาลีไทย)

อ่านว่า พฺระ-บอ-รม-มะ-ราด-ชะ-โอง-กาน
ประกอบด้วย พระ + บรม + ราช + โองการ

คำว่า “พระ” มีผู้ให้ความเห็นว่าน่าจะมาจาก “วร” (วะ-ระ) ในบาลีสันสกฤต แปลว่า “ผู้ประเสริฐ” แปลง ว เป็น พ ออกเสียงว่า พะ-ระ แล้วกลายเสียงเป็น พฺระ (ร กล้ำ)
ในที่นี้คำว่า “พระ” เป็นคำใช้ประกอบหน้าคําอื่นแสดงความยกย่อง

“บรม” บาลีเป็น “ปรม” (ปะ-ระ-มะ) แปลตามรากศัพท์ว่า (1) “ยังข้าศึกให้ตาย” (2) “ขัดเกลาผู้อื่นให้หมดจด” (3) “ยินดีในความยิ่งใหญ่” (4) “ผูกผู้อื่นไว้ด้วยความดี” (5) “ตักตวงคุณความดีไว้” (6) “รักษาความสูงสุดของตนไว้ได้” (7) “กำหนดรู้โลก” (8) “ถึงนิพพาน” แปลเอาความว่า อย่างยิ่ง, เยี่ยม, ยอดเยี่ยม, สูงสุด, ดีที่สุด

สมจร

คำบาลีหรือคำไทย ?

“สม” บาลีอ่านว่า สะ-มะ มีความหมายดังนี้ –

1 ความสงบ, ความราบรื่น, ความสงบทางใจ (calmness, tranquillity, mental quiet)

2 ความเหน็ดเหนื่อย (fatigue)

3 เรียบ, ได้ระดับ, สม่ำเสมอ (even, level)

4 เสมอกัน, อย่างเดียวกัน, เท่าเทียมกัน, (มีลักษณะ นิสัยใจคอ รสนิยม แนวโน้ม ฯลฯ ไปในทางเดียวกัน) (like, equal, the same)

5 เที่ยงธรรม, ซื่อตรง, มีจิตไม่วอกแวก, ยุติธรรม (impartial, upright, of even mind, just)

6 “-ด้วยกัน” เช่น “สมตึส” (สะ-มะ-ติง-สะ) = สามสิบด้วยกัน (thirty altogether) > ถ้วนๆ เต็มๆ

ราชมังคลากีฬาสถาน

อ่านว่า ราด-ชะ-มัง-คะ-ลา-กี-ลา-สะ-ถาน
ประกอบด้วย ราช + มังคล + กีฬา + สถาน

“ราช” แปลว่า พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า “เป็นของพระเจ้าแผ่นดินหรือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน” เช่น ราชการ (การงานของรัฐบาลหรือของพระเจ้าแผ่นดิน) ราชทัณฑ์ (อาญาพระเจ้าแผ่นดิน, โทษหลวง)

ประชาภิวัฒน์

อ่านว่า ปฺระ-ชา-พิ-วัด
ประกอบด้วย ประชา + อภิ + วัฒน์

“ประชา” รูปคำสันสกฤตเป็น “ปฺรชา” บาลีเป็น “ปชา” (ปะ-ชา) นักเรียนบาลีมักแปลกันว่า “หมู่สัตว์” ทำให้ผู้ไม่คุ้นสำนวนบาลีเข้าใจไปว่าหมายถึงสัตว์เดรัจฉาน แต่ความจริงหมายถึง หมู่คน, คน, ผู้คน, รุ่นของคน, ผู้สืบตระกูล, ลูกหลาน, สัตว์โลก, มนุษยชาติ
“ปชา” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เกิดมาต่างกันไป” ซึ่งเป็นคำแปลที่ตรงตามสัจธรรม เพราะท่านว่าผู้คนแม้จะมีจำนวนเป็นพันล้านก็ไม่เหมือนกันเลยแม้แต่คนเดียว

รัฐธรรมนูญ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกคำอ่านไว้ว่า

(1) รัด-ถะ-ทํา-มะ-นูน
(2) รัด-ทํา-มะ-นูน

ความเห็น

1 อ่านว่า รัด-ถะ-ทํา-มะ-นูน เป็นการอ่านตามหลักคำสมาส
2 อ่านว่า รัด-ทํา-มะ-นูน (ไม่มีเสียง -ถะ-) เป็นการอ่านแบบไม่เอื้อหลัก หรืออ่านตามสะดวกปาก
3 เคยได้ยินมีผู้อ่านว่า รัด-ทำ-นูน (ไม่มีเสียง -ถะ- และ -มะ-) อาจเรียกว่าเป็นการอ่านแบบ “ชอบง่าย” ต่อไป พจน.อาจกำหนดให้เป็นคำอ่านที่ถูกต้องอีกคำหนึ่งก็ได้

ภูมิปัญญา
(บาลีไทย)

อ่านว่า พูม-ปัน-ยา
ประกอบด้วย ภูมิ + ปัญญา

“ภูมิ” บาลีอ่านว่า พู-มิ แปลตามรากศัพท์ว่า “สถานที่มีอยู่เป็นอยู่แห่งสัตว์โลก” มีความหมายหลายอย่าง กล่าวคือ พื้นดิน, ดิน, แผ่นดิน, สถานที่, ถิ่น, แคว้น, แถบ, ภูมิภาค, พื้น, พื้นราบ, ขั้นตอน, ระดับ (ground, soil, earth, place, quarter, district, region, plane, stage, level)

พจน.42 บอกความหมายของ “ภูมิ” ไว้ว่า แผ่นดิน, ที่ดิน; พื้น, ชั้น, พื้นเพ; ความรู้; สง่า, โอ่โถง, องอาจ, ผึ่งผาย

ขบถ – กบฏ
ภาษาบาลีว่าอย่างไร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า

– “ขบถ (ขะ-บด) : ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ทรยศ; การประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ความทรยศ; ผู้ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ผู้ทรยศ, กบฏ ก็ว่า”

– “กบฏ (กะ-บด) : ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ทรยศ; การประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ความทรยศ; ผู้ประทุษร้ายต่อทางอาณาจักร, ผู้ทรยศ, ขบถ ก็ว่า; (ความหมายตามกฎหมาย) ชื่อความผิดอาญาฐานกระทําความผิดต่อความมั่นคงของรัฐภายในราชอาณาจักร โดย (1) ใช้กําลังประทุษร้าย (2) หรือขู่เข็ญว่าจะใช้กําลังประทุษร้าย(3) เพื่อล้มล้างหรือเปลี่ยนแปลงรัฐธรรมนูญ (4) หรือล้มล้างอํานาจนิติบัญญัติ อํานาจบริหาร หรืออํานาจตุลาการ (5) หรือแบ่งแยกราชอาณาจักร (6) หรือยึดอํานาจปกครองในส่วนใดส่วนหนึ่งแห่งราชอาณาจักร เรียกว่า ความผิดฐานเป็นกบฏ”

สโมสรสันนิบาต

อ่านว่า สะ-โม-สอน-สัน-นิ-บาด
ประกอบด้วย สโมสร + สันนิบาต

“สโมสร” สันสกฤตเป็น “สมวสรณ” บาลีเป็น “สโมสรณ” (สะ-โม-สะ-ระ-นะ) รากศัพท์คือ สํ (= พร้อม) + โอ (= ลง) + สร (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + ยุ ปัจจัย

กฎ : แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น ม, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ
: สํ > สม + โอ = สโม + สร = สโมสร + ยุ > อน > อณ = สโมสรณ