บาลีวันละคำ

อุภัยเจษฎุทิศ
(สืบเนื่องมาจาก “ชมัยมรุเชฐ”)

อ่านว่า อุ-ไพ-เจด-สะ-ดุ-ทิด
อ่านตามหลักคำสมาสว่า อุ-ไพ-ยะ-เจด-สะ-ดุ-ทิด

ประกอบด้วย อุภัย + เจษฏา + อุทิศ

“อุภัย” บาลีเป็น “อุภย” (อุ-พะ-ยะ) คำในชุดนี้มีอีก 2 คำ คือ “อุภ” (อุ-พะ) และ “อุโภ” (อุ-โพ) แปลว่า ทั้งคู่, ทั้งสอง, ทั้งสองประการ (หลักนิยมของคำนี้ในภาษาบาลีไม่ได้เน้นที่จำนวน 2 แต่เน้นที่ความเป็นคู่ เช่น บิดากับมารดา สามีกับภรรยา มือทั้งสอง เท้าทั้งสอง ดวงตาทั้งคู่)

อุภัยเจษฎุทิศ
(สืบเนื่องมาจาก “ชมัยมรุเชฐ”)

อ่านว่า อุ-ไพ-เจด-สะ-ดุ-ทิด
อ่านตามหลักคำสมาสว่า อุ-ไพ-ยะ-เจด-สะ-ดุ-ทิด

ประกอบด้วย อุภัย + เจษฏา + อุทิศ

“อุภัย” บาลีเป็น “อุภย” (อุ-พะ-ยะ) คำในชุดนี้มีอีก 2 คำ คือ “อุภ” (อุ-พะ) และ “อุโภ” (อุ-โพ) แปลว่า ทั้งคู่, ทั้งสอง, ทั้งสองประการ (หลักนิยมของคำนี้ในภาษาบาลีไม่ได้เน้นที่จำนวน 2 แต่เน้นที่ความเป็นคู่ เช่น บิดากับมารดา สามีกับภรรยา มือทั้งสอง เท้าทั้งสอง ดวงตาทั้งคู่)

ทีฆายุโก โหตุ มหาราชา

อ่านว่า ที-คา-ยุ-โก / โห-ตุ / มะ-หา-รา-ชา

“ทีฆายุโก” ประกอบด้วยคำว่า ทีฆ (= ยาว) + อายุ (= เวลาที่ดำรงชีวิตอยู่) + ณฺวุ ปัจจัย (= ผู้-, ผู้มี-) แปลง ณฺวุ เป็น อก (อะ-กะ)
: ทีฆ + อายุ = ทีฆายุ + ณฺวุ > อก = ทีฆายุก (ที-คา-ยุ-กะ) แปลว่า “ผู้มีอายุยืนนาน”

“ทีฆายุก” เป็นคุณศัพท์
– ขยายคำนามที่เป็นเพศชาย (วิภัตติที่หนึ่ง, เอกพจน์) เป็น “ทีฆายุโก”
– ขยายคำนามที่เป็นเพศหญิง เป็น “ทีฆายุกา”

มหาสมาคม

อ่านว่า มะ-หา-สะ-มา-คม
ประกอบด้วย มหา + สมาคม

“มหา” (คำเดิม “มหนฺต”) แปลว่า มาก, ใหญ่, ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต, สำคัญ, เป็นที่นับถือ

“สมาคม” บาลีอ่านว่า สะ-มา-คะ-มะ รากศัพท์มาจาก สํ > สม (= พร้อมกัน, รวมกัน) + อา (= ทั่ว, ยิ่ง, กลับความ) + คม (ธาตุ = ไป, ถึง)
: สํ > สม + อา + คม = สมาคม แปลตามศัพท์ว่า “มาพร้อมกัน” “มารวมกัน”

ตำรวจ
ภาษาบาลีว่าอย่างไร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายของคำว่า “ตำรวจ” ไว้ว่า –
“เจ้าหน้าที่ของรัฐ มีหน้าที่ตรวจตรารักษาความสงบ จับกุม และปราบปรามผู้กระทําผิดกฎหมาย เรียกชื่อตามหน้าที่ที่รับผิดชอบ เช่น ตํารวจสันติบาล ตํารวจกองปราบ ตํารวจดับเพลิง ตํารวจนํ้า ตํารวจรถไฟ ตํารวจป่าไม้”

ชมัยมรุเชฐ
(ชื่อสะพาน)

อ่านว่า ชะ-ไม-มะ-รุ-เชด
ประกอบด้วย ชมัย + มรุ + เชฐ

ราชกิจจานุเบกษา เล่ม ๑๗ น่า ๔๒๘ วันที่ ๔ พฤศจิกายน ๑๑๙ สะกดชื่อสะพานนี้เป็น “ชมัยมรุเชษฐ” (-เชษฐ มี ษ ฤๅษี) แต่ป้ายที่สะพานสะกด “ชมัยมรุเชฐ” (-เชฐ ไม่มี ษ ฤๅษี)
พจน.42 ไม่ได้เก็บคำว่า เชฐ มีแต่ เชษฐ-, เชษฐะ, เชษฐา

สุขุมคัมภีรภาพ

อ่านว่า สุ-ขุม-คำ-พี-ระ-พาบ
ประกอบด้วย สุขุม + คัมภีร + ภาพ

“สุขุม” บาลีอ่านว่า สุ-ขุ-มะ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ผอมบาง” หมายถึง ละเอียด, ประณีต, ผอม, เล็กน้อย, อ่อนนุ่ม, แยบยล (ฝรั่งแปลว่า subtle, minute)

เหตุผล

อ่านว่า เหด-ผน

“เหตุ” บาลีอ่านว่า เห-ตุ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เป็นไปสู่ความเป็นผล” “สิ่งเป็นที่ตั้งแห่งผล” หมายถึง เหตุผล, ปัจจัย, เค้ามูล, เรื่อง, ความเหมาะสม (เพื่อบรรลุผล), สิ่งหรือเรื่องที่ทําให้เกิดผล

“ผล” บาลีอ่านว่า ผะ-ละ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เผล็ดออก” หมายถึง ผลไม้, ผลลัพธ์, ผลที่ได้รับ, ผลที่เกิดตามมา, การสำเร็จผล, พรที่ได้

ในภาษาไทย พจน.42 บอกไว้ดังนี้

– เหตุ : สิ่งหรือเรื่องที่ทําให้เกิดผล, เค้ามูล, เรื่อง; เหตุผล.(คำสันธาน) ด้วย, เพราะ.

อคติ

อ่านว่า อะ-คะ-ติ

รากศัพท์คือ น > อ (= ไม่, ไม่ใช่) + คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, อยู่) + ติ ปัจจัย

“อคติ” แปลตามศัพท์เท่าที่ตาเห็น –
1 ไม่ไป, ไม่ถึง, ไม่อยู่
2 ไปไม่ได้, ไปไม่ถึง, เข้าไม่ได้, อยู่ไม่ได้

“อคติ” แปลตามศัพท์ที่แฝงอยู่ –
1 “กิริยาอันบุคคลไม่พึงดำเนิน”
2 “การดำเนินอันไม่สมควร”

สถานการณ์
(บาลีไทย)

อ่านว่า สะ-ถา-นะ-กาน
ประกอบด้วย สถาน + การณ์

“สถาน” เป็นรูปคำสันสกฤต บาลีเป็น “ฐาน” (ถา-นะ) แปลตามศัพท์ว่า “ที่ตั้งแห่งผล”
“ฐาน” ในบาลีใช้ในความหมายหลายอย่าง เช่น สถานที่, เขตแคว้น, ตำบล, แหล่ง, ที่อาศัย, ฐานะ, การตั้งอยู่, การดำรงอยู่, การหยุดอยู่, การยืน, ที่ตั้ง, ตำแหน่ง, เหตุ, โอกาส