บาลีวันละคำ

อารยะขัดขืน
(บาลีสันสกฤตประสมคำไทย)

มาจาก อารยะ (สันสกฤต) + ขัดขืน (คำไทย)

“อารยะขัดขืน” เป็นคำที่คิดขึ้นจากคำฝรั่งว่า civil disobedience หมายถึง ประชาชนไม่เชื่อฟังรัฐหรือผู้มีอำนาจ แสดงออกด้วยการไม่ปฏิบัติตามกฎกติกาต่าง ๆ แต่กระทำอย่างเปิดเผยต่อสาธารณะ และประกาศล่วงหน้า เพื่อแสดงเจตนารมณ์ต่อต้านผู้มีอำนาจอย่างสันติวิธี โดยมีเป้าหมายเพื่อทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงในกฎหมายหรือนโยบายบางประการของรัฐบาล

มหาธีรราช

อ่านว่า มะ-หา-ที-ระ-ราด
ประกอบด้วยคำว่า มหา + ธีร + ราช

“มหา” (คำเดิม “มหนฺต”) แปลว่า ใหญ่, ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต, สำคัญ, เป็นที่นับถือ บางทีใช้ในความหมายว่า “มาก”

“ธีร” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้มีปัญญา” “ผู้ถือเอาประโยชน์นั้นๆ ไว้ได้ด้วยปัญญา” ความหมายที่รู้กันคือ นักปราชญ์ บัณฑิต ผู้รู้
มีคำอธิบายว่า ผู้ได้นามว่า “ธีร” เพราะมี “3 ธิ” เป็นคุณสมบัติ คือ –
1 ธิกฺกิตปาป = รังเกียจความชั่ว
2 ธิติสมฺปนฺน = ตั้งตัวมั่นในความดี
3 ธิยา สมนฺนาคต = มีปัญญาเพียบพร้อม

วิภัชวาที

อ่านว่า วิ-พัด-ชะ-วา-ที
บาลีเป็น “วิภชฺชวาที” อ่านว่า วิ-พัด-ชะ-วา-ที
ประกอบด้วย วิภชฺช + วาที

“วิภชฺช” เป็นคำกริยากิตก์ (“กิตก์” อ่านว่า กิด ชื่อคำกริยาประเภทหนึ่งในไวยากรณ์บาลีและสันสกฤต) แปลว่า แบ่ง, แยก, แบ่งส่วน, แบ่งออก, แบ่งชั้น, วิเคราะห์, จัดหรือแสดงรายละเอียด, บ่งรายละเอียด, ทำอย่างละเอียด (ฝรั่งแปลไว้ว่า dividing, analysing, detailing; in detail)

วัด ในภาษาบาลี

คำว่า “วัด” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายไว้ว่า “สถานที่ทางศาสนา โดยปรกติมีโบสถ์ วิหาร และที่อยู่ของสงฆ์หรือนักบวชเป็นต้น”

ในภาษาบาลีมีคำที่หมายถึง “วัด” ตามความหมายนี้หลายคำ คือ –

ศีล 227

“ศีล” บาลีเป็น “สีล” อ่านว่า สี-ละ แปลตามศัพท์ว่า “เหตุสงบแห่งจิต” “เครื่องผูกจิตไว้” “เหตุให้ธำรงกุศลธรรมไว้ได้” “ธรรมที่ธำรงผู้ปฏิบัติไว้มิให้เกิดในอบาย” นัยหนึ่งนิยมแปลกันว่า “เย็น” หรือ “ปกติ” โดยความหมายว่า เมื่อไม่ละเมิดข้อห้ามก็จะทำให้เกิดความร่มเย็นเป็นปกติเรียบร้อย

ภัตตาหาร

อ่านว่า พัด-ตา-หาน
บาลีเป็น “ภตฺตาหาร” อ่านว่า พัด-ตา-หา-ระ
ประกอบด้วย ภตฺต + อาหาร

“ภตฺต” แปลตามศัพท์ว่า “ของเป็นเครื่องกิน” “ของที่จะพึงกลืนกิน” ฝรั่งแปลศัพท์นี้ว่า feeding, food, nourishment, meal หมายถึง การเลี้ยง, อาหาร, ของบำรุงเลี้ยงร่างกาย, อาหารที่เป็นมื้อ

ราชนาวี

อ่านว่า ราด-ชะ-นา-วี
ประกอบด้วย ราช + นาวี

“ราช” แปลว่า พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน ใช้นำหน้าคำให้มีความหมายว่า “เป็นของพระเจ้าแผ่นดินหรือเกี่ยวกับพระเจ้าแผ่นดิน” เช่น ราชการ (การงานของรัฐบาลหรือของพระเจ้าแผ่นดิน) ราชทัณฑ์ (อาญาพระเจ้าแผ่นดิน, โทษหลวง) ราชทินนาม (ชื่อบรรดาศักดิ์หรือสมณศักดิ์ชั้นสัญญาบัตรที่พระเจ้าแผ่นดินพระราชทาน) ราชทูต (ผู้นําพระราชสาส์นไปประเทศอื่น, ผู้แทนชาติในประเทศอื่น) ราชธานี (เมืองหลวง)

ฉันทามติ
(บาลีไทย-คลาดเคลื่อน)

ประกอบด้วย ฉันทา + มติ

“ฉันทา” บาลีเป็น “ฉนฺท” แปลว่า ความพอใจ, ความรักใคร่, ความชอบใจ, ความยินดี, ความต้องการ, ความปรารถนา, ความอยาก, ความประสงค์, สิ่งกระตุ้นใจ, แรงดลใจ, ความมีใจรักในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง (ดูเพิ่มเติมที่ “ฉันท์-ฉัน” บาลีวันละคำ (488) 15-9-56)

โฆษณา-ประชาสัมพันธ์
(บาลีไทย)

“โฆษณา” (พจน.42 ให้อ่านว่า โคด-สะ-นา) บาลีเป็น “โฆสนา” อ่านว่า โค-สะ-นา รากศัพท์คือ ฆุส (ธาตุ = ส่งเสียง) + ยุ ปัจจัย

กระบวนการทางไวยากรณ์ :
– แปลง ยุ เป็น อน : ฆุส + ยุ > อน = ฆุสน
– แปลง อุ ที่ ฆุ เป็น โอ : ฆุสน > โฆสน
– ยืดเสียง อ ที่ น เป็น อา เพื่อให้เป็นอิตถีลิงค์ : โฆสน > โฆสนา

“โฆสนา” สันสกฤตเป็น “โฆษณา” (บาลี ส เสือ, น หนู สันสกฤต ษ ฤๅษี, ณ เณร ภาษาไทยเขียนตามสันสกฤต) แปลตามศัพท์ว่า “การส่งเสียง” หมายถึง การประกาศ, การบอกกล่าว, การกระจายข่าว

นพมาศ – ศรีจุฬ