บาลีวันละคำ

สังเวช

อ่านว่า สัง-เวด
บาลีเป็น “สํเวชน” อ่านว่า สัง-เว-ชะ-นะ

“สังเวช” นอกจากบาลีจะเป็น “สํเวชน” แล้ว ยังเป็น “สํเวค” (สัง-เว-คะ) อีกด้วย คำที่ใช้เต็มๆ คือ “ธมฺมสํเวค” (ทำ-มะ-สัง-เว-คะ) นิยมแปลกันว่า “ธรรมสังเวช”

สํเวค – สํเวชน – สังเวช รากศัพท์คือ สํ + วิชฺ (ธาตุ = มี, เป็น, รู้สึก) แปลว่า สลดใจ, ตกใจ, หวาดหวั่น, กังวล, ปั่นป่วน
ความหมายที่เด่นคือ สลดใจ

ปลิโพธ

อ่านว่า ปะ-ลิ-โพด
บาลีอ่านว่า ปะ-ลิ-โพ-ทะ
รากศัพท์คือ ปริ > ปลิ + พุธิ (ธาตุ = เบียดเบียน) > โพธ + อ ปัจจัย = ปลิโพธ

“ปลิโพธ” แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่เบียดเบียนความต้องการหรือการงานตามที่ประสงค์” หมายถึง เครื่องผูกพันหรือหน่วงเหนี่ยวเป็นเหตุให้ใจพะวักพะวนห่วงกังวล, เหตุกังวล, ข้อติดข้อง (ฝรั่งแปลว่า obstruction, hindrance, obstacle, impediment, drawback)

สังฆบิดร

อ่านว่า สัง-คะ-บิ-ดอน
บาลีเป็น “สงฺฆปิตโร” อ่านว่า สัง-คะ-ปิ-ตะ-โร
ประกอบด้วย สงฺฆ + ปิตุ

“สงฺฆ” ในที่นี้หมายถึง พระสงฆ์, คณะสงฆ์, ภิกษุหรือสมณะในพระพุทธศาสนา

“ปิตุ” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้คุ้มครองบุตร” หรือ “ผู้รักบุตร” คำไทยว่า พ่อ
“ปิตุ” เมื่อแจกตามวิภัตติ เปลี่ยนรูปเป็นต่างๆ เช่น ปิตา (ที่ไทยใช้ว่า “บิดา”) ปิตโร (รูปพหูพจน์) เป็นต้น สันสกฤตเป็น “ปิตฺฤ” และอาจเขียนเป็น “ปิตฺร” ได้อีก

ทาส

ภาษาไทยอ่านว่า ทาด
บาลีอ่านว่า ทา-สะ

รากศัพท์ของคำว่า “ทาส” มีมาหลายทาง เช่น –

1 ทาสฺ (ธาตุ = ร้อน) + อ ปัจจัย = ทาส แปลว่า “ผู้เดือดร้อน”
2 ทุ (= ไม่ดี, น่าเกลียด) > ท > ทา + อส (ธาตุ = กิน) + อ ปัจจัย = ทาส แปลว่า “ผู้กินน่าเกลียด”
3 ทา (ธาตุ = ให้) + ส ปัจจัย = ทาส แปลว่า “ผู้อันเขาให้” คือถูกยกให้คนอื่นไปใช้

จาริก

ภาษาไทยอ่านว่า จา-ริก
บาลีอ่านว่า จา-ริ-กะ

“จาริก” รากศัพท์มาจาก จร (ธาตุ = เที่ยวไป, ประพฤติ) + ณิก ปัจจัย

กฎไวยากรณ์ : ปัจจัยที่มี ณ (คำตามตำราว่า “ปัจจัยเนื่องด้วย ณ”) มีอำนาจยืดเสียงพยางค์แรกของธาตุหรือของศัพท์ที่อยู่ต้นคำ จากเสียงสั้นให้เป็นเสียงยาว คือ อ เป็น อา, อิ เป็น อี, อุ เป็น อู ในที่นี้ พยางค์แรกของธาตุ คือ “จ” เป็นเสียงสั้น จึงยืดเสียง (ศัพท์ทางไวยากรณ์ว่า “ทีฆะ”) อ เป็น อา : จ > จา : จร > จาร + ณิก (ลบ ณ) = จาริก

พรหม
บาลีเขียนเป็น “พฺรหฺม” (มีจุดใต้ พฺ และใต้ หฺ)

มีปัญหาว่า คำนี้จะอ่านออกเสียงว่าอย่างไร

ลองออกเสียงว่า พะ-ระ-หะ-มะ ช้าๆ แล้วค่อยๆ เร่งให้เร็วขึ้น จะได้เสียงที่ถูกต้องของคำว่า “พฺรหฺม” ในบาลี
แต่โดยทั่วไป นักเรียนบาลีในเมืองไทยออกเสียงว่า พรม-มะ หรือ พรำ-มะ ภาษาไทยออกเสียงว่า พรม (เสียงเดียวกับ ประพรมน้ำมนต์ พรมปูพื้น)

พระเจ้าเปิดโลก
(คำเก่าของไทย)

มาจากบาลีว่า “โลกวิวรณ” อ่านว่า โล-กะ-วิ-วะ-ระ-นะ
เขียนแบบไทยเป็น “โลกวิวรณ์” อ่านว่า โล-กะ-วิ-วอน หรือ โลก-กะ-วิ-วอน

“โลก” หมายถึงภพภูมิที่เกิดของสรรพชีพ ในที่นี้ระบุถึงสวรรค์ มนุษย์ และนรก

“วิวรณ” รากศัพท์คือ วิ ( = พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + วร (ธาตุ = ปิด, ห้าม ด้วยอำนาจของ วิ อุปสรรค ทำให้ความหมายต่างไปจากเดิม = เปิด) + ยุ (ปัจจัย แปลงเป็น อน [อะ-นะ] ประกอบท้ายธาตุที่ลงท้ายด้วย ร ให้แปลง น เป็น ณ) : วิ + วร + ยุ > อน > อณ = วิวรณ แปลว่า การเปิดออก, การเปิดให้เห็น, การทำให้เปิด, การเปิดเผย, การไขความ, การเผยแผ่

ปวารณากรรม

อ่านว่า ปะ-วา-ระ-นา-กำ
บาลีเป็น “ปวารณากมฺม” อ่านว่า ปะ-วา-ระ-นา-กำ-มะ
ประกอบด้วย ปวารณา + กมฺม

“ปวารณา” มาจาก ป (= ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก) + วร (ธาตุ = ขอ, ต้องการ, ห้าม)+ ยุ (ปัจจัย แปลงเป็น อน [อะ-นะ] ประกอบท้ายธาตุที่ลงท้ายด้วย ร ให้แปลง น เป็น ณ) : ป + วร >= วาร + ยุ > อน > อณ = ปวารณา แปลว่า การยอมให้ขอ, การยอมให้ว่ากล่าวตักเตือน, การห้าม (ดูรายเอียดที่คำว่า “ปวารณา” บาลีวันละคำ (175) 30-10-55)

ไวยากรณ์

อ่านว่า ไว-ยา-กอน
บาลีเป็น “วฺยากรณ” อ่านว่า วยา-กะ-ระ-นะ และ “เวยฺยากรณ” อ่านว่า เว็ย-ยา-กะ-ระ-นะ

“วฺยากรณ” รากศัพท์มาจาก วิ (= พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + อา (= ทั่ว, ยิ่ง) + กร (ธาตุ = ทำ) + ยุ (ปัจจัย แปลงเป็น อน [อะ-นะ] ประกอบท้ายธาตุที่ลงท้ายด้วย ร ให้แปลง น เป็น ณ) : วิ + อา = วฺยา + กร = วฺยากร + ยุ > อน > อณ = วฺยากรณ

อิจฺฉา-อิสฺสา

อ่านว่า อิด-ฉา/อิด-สา
(ดู อิจฉา-ริษยา บาลีวันละคำ (385) 3-6-56 ประกอบด้วย)

“อิจฺฉา” (ถ้าเขียนเป็นภาษาไทย ไม่มีจุดใต้ จ) คำแปลตามรากศัพท์ว่า “กิริยาที่อยากได้” หมายถึง ความปรารถนา, ความประสงค์, ความอยากได้ ฝรั่งแปลว่า wish, longing, desire