บาลีวันละคำ

ไวยาวัจกร

อ่านว่า ไว-ยา-วัด-จะ-กอน
บาลีเป็น “เวยฺยาวจฺจกร” อ่านว่า เว็ย-ยา-วัด-จะ-กะ-ระ
ประกอบด้วย เวยฺยาวจฺจ + กร

“เวยฺยาวจฺจ” รากศัพท์มาจาก วิ (= พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + อา (= ทั่ว, ยิ่ง) + วฏ (ธาตุ = หมุน, แจก) + ณฺย (ปัจจัย)
– วิ + อา = วฺยา + วฏ = วฺยาวฏ แปลว่า ให้บริการ, ขวนขวาย, มีความกระตือรือร้น, กระหาย, ใจจดจ่อ, ตั้งใจ, วุ่นอยู่กับเรื่องใดเรื่องหนึ่ง

บริจาริกา

อ่านว่า บอ-ริ-จา-ริ-กา

บาลีเป็น “ปริจาริกา” อ่านว่า ปะ-ริ-จา-ริ-กา

“ปริจาริกา” รากศัพท์มาจาก ปริ (= รอบ) + จร (ธาตุ = ประพฤติ, ไป, เที่ยวไป. ยืดเสียงเป็น จาร) + ณฺวุ (ปัจจัย แปลงเป็น อก [อะ-กะ])

: ปริ + จร > จาร + ณฺวุ > อก = ปริจารก แปลงรูปเป็นอิตถีลิงค์ = ปริจาริกา

วีรชน

อ่านว่า วี-ระ-ชน
บาลีอ่านว่า วี-ระ-ชะ-นะ
ประกอบด้วย วีร + ชน

“วีร” แปลว่า กล้าหาญ
“ชน” แปลว่า คน
“วีรชน” แปลว่า คนกล้าหาญ
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายไว้ว่า “ผู้ที่ได้รับยกย่องว่ามีความกล้าหาญ”

โลกีย์

อ่านว่า โล-กี
บาลีเป็น “โลกิย” อ่านว่า โล-กิ-ยะ
ประกอบด้วย โลก + อิย (ปัจจัย = เกี่ยวกับ, ตั้งอยู่, เป็นของ ฯลฯ)

คำว่า “โลก” (บาลีอ่านว่า โล-กะ) แปลตามรากศัพท์นัยหนึ่งว่า “สิ่งที่จะพินาศย่อยยับไป”
มุมมองของพระพุทธศาสนา แบ่ง “โลก” เป็น 3 ประเภท คือ –

บริจาค

อ่านว่า บอ-ริ-จาก
บาลีเป็น “ปริจฺจาค” อ่านว่า ปะ-จิด-จา-คะ
ประกอบด้วย ปริ (รอบๆ) + จาค (ปล่อย, ทิ้ง, สละ)

“ปริจฺจาค” แปลตามศัพท์ว่า “สละรอบด้าน” มีความหมายว่า การทิ้ง, การสละ, การยอมให้, การเลิก, การยกเลิก, ความมีใจกว้าง, ความเผื่อแผ่อารี, ความมีใจใหญ่ใจโต, ความโอบอ้อมอารี

สังคหวัตถุ

อ่านว่า สัง-คะ-หะ-วัด-ถุ
บาลีเขียนว่า “สงฺคหวตฺถุ” อ่านเหมือนกัน
ประกอบด้วย สงฺคห + วตฺถุ

“สงฺคห” แปลตามศัพท์ว่า “จับรวมกัน” คือยึดไว้ด้วยกัน หมายถึง การรวบรวม, การจับเอาแต่ใจความหรือสาระ = ย่อความ, การช่วยเหลือ, การค้ำจุน, การอนุเคราะห์

พัฒนา

อ่านว่า พัด-ทะ-นา
บาลีเป็น “วฑฺฒน” อ่านว่า วัด-ทะ-นะ

รากศัพท์ : วฑฺฒ (ธาตุ = เพิ่มขึ้น) + ยุ (ปัจจัย แปลงเป็น อน [อะ-นะ]) : วฑฺฒ + ยุ > อน = วฑฺฒน

ศตวรรษ

อ่านว่า สะ-ตะ-วัด

ศตวรรษ ประกอบด้วย ศต + วรรษ
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 มีคำว่า “ศตวรรษ” และ “ศตพรรษ” (สะ-ตะ-พัด) บอกความหมายว่า “รอบ 100 ปี”

“สต” เป็นศัพท์สังขยา (คำที่ใช้นับจำนวน) แปลว่า หนึ่งร้อย (จำนวน 100) สันสกฤตเป็น “ศต” (บาลี ส เสือ สันสกฤต ศ ศาลา)

สังสรรค์-สังสันทน์

มีปัญหาว่า การพบปะวิสาสะกันเป็นครั้งคราวด้วยความสนิทสนม เช่น จัดงานกันในหมู่พนักงานหรือเพื่อน ๆ, การได้พบปะกันในงานชุมนุมศิษย์เก่า เป็นต้น จะใช้คำว่า “สังสรรค์” หรือ “สังสันทน์”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 ใช้คำว่า “สังสรรค์” และไม่มีคำว่า “สังสันทน์” แต่มีคำว่า “สังสนทนา” บอกความหมายว่า “พูดกันฐานกันเอง, พูดจาหารือกัน, มักใช้ สั่งสนทนา”

จิปาถะ
เป็นภาษาอะไร ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า
“จิปาถะ : (คุณศัพท์) สารพัด, ไม่เลือกว่าอะไร, ทุกสิ่งทุกอย่าง”
พจน.42 เก็บคำว่า “ติปาถะ” ไว้อีกคำหนึ่ง บอกความหมายไว้ว่า “จิปาถะ, สารพัด, ไม่เลือกว่าอะไร”
เป็นอันว่า “จิปาถะ” กับ “ติปาถะ” มีความหมายเหมือนกัน