บาลีวันละคำ

อาการ 32

อาการ 32 บาลีว่า “ทฺวตฺตึสาการ” (ทวัด-ติง-สา-กา-ระ) ประกอบด้วย ทฺวตฺตึส + อาการ

“ทฺวตฺตึส” แปลว่า สามสิบสอง (จำนวน 32)
“อาการ” หมายถึง ส่วนประกอบในร่างกายมนุษย์ที่แยกย่อยออกไป อวัยวะรวม (เช่นแขนข้างหนึ่ง ขาข้างหนึ่ง) เรียกว่า “องค์” อวัยวะย่อย เรียกว่า “อาการ”

สัพเพเหระ
เป็นภาษาอะไร ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า
“สัพเพเหระ : (ภาษาปาก) ไม่เป็นชิ้นเป็นอัน, ไม่ใช่สิ่งสําคัญ, เช่น ของสัพเพเหระ เรื่องสัพเพเหระไม่มีประโยชน์”

สารท

บาลีอ่านว่า สา-ระ-ทะ
ภาษาไทยอ่านว่า สาด
มาจากคำเดิมว่า “สรท” (สะ-ระ-ทะ)

“สรท” หมายถึงฤดูใบไม้ร่วง ตามภูมิอากาศและวัฒนธรรมของเอเชียกำหนดตั้งแต่แรมค่ำ 1 เดือน 10 ถึงขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12

สกลมหาสังฆปริณายก

อ่านตามหลักว่า สะ-กน-ละ-มะ-หา-สัง-คะ-ปะ-ริ-นา-ยก
ประกอบด้วยคำว่า สกล + มหาสังฆ + ปริณายก

“สกล” (บาลีอ่านว่า สะ-กะ-ละ) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เป็นไปพร้อมกับส่วนย่อยทั้งหลาย” ไขความว่า “รวมส่วนย่อยเข้ามาไว้ทั้งหมด” จึงหมายถึง ทั้งหมด, ทั้งปวง, ทั้งสิ้น, ทั่วไปหมด

โจท – โจทก์ – โจทย์

ทุกคำอ่านว่า โจด

รากศัพท์ของคำเหล่านี้มาจาก จุท (จุ-ทะ) ธาตุ มีความหมายว่า ทักท้วง, ตักเตือน, ฟ้องร้อง, กล่าวหา, ร้องเรียน, ติเตียน, ตำหนิ, คาดโทษ, กล่าวโทษ, สอบถาม, ตั้งคำถาม, ตั้งกระทู้ถาม, ยุยง, ปลุกปั่น, เร่งเร้า, กระตุ้น, เคี่ยวเข็ญ, ทวงหนี้

มุทิตาลัย
(บาลีไทย)

อ่านว่า มุ-ทิ-ตา-ไล
บาลีเป็น “มุทิตาลย” อ่านว่า มุ-ทิ-ตา-ละ-ยะ
ประกอบด้วย มุทิตา + อาลย

“มุทิตา” มีความหมาย 2 นัย คือ –
(1) มาจาก มุท (มุ-ทะ) ธาตุ + อิ + ต ปัจจัย = มุทิต > มุทิตา หมายถึง ความชื่นชม, ความยินดี, ความพอใจ
(2) มาจาก มุทุ (อ่อนโยน) + ตา (ปัจจัย) = มุทุตา > มุทิตา หมายถึง ความมีใจอ่อนโยน, ความกรุณา, ความเห็นอกเห็นใจ

ยถากรรม

อ่านว่า ยะ-ถา-กำ
บาลีเขียน “ยถากมฺม” อ่านว่า ยะ-ถา-กำ-มะ (มักใช้รูปเต็มว่า “ยถากมฺมํ” ยะ-ถา-กำ-มัง)
ประกอบด้วย ยถา + กมฺม

“ยถา” เป็นคำจำพวกนิบาต แปลว่า ฉันใด, เหมือน, ตาม

พุทฺธวจน

อ่านว่า พุด-ทะ-วะ-จะ-นะ
ประกอบด้วย พุทฺธ + วจน

“พุทฺธ” (พุด-ทะ. เขียนแบบบาลีมีจุดใต้ ทฺ) คำแปลที่เข้าใจกันทั่วไปคือ “พระพุทธเจ้า” เป็นการแปลทับศัพท์ คำแปลที่นิยมอ้างกันคือ ผู้รู้ ผู้ตื่น ผู้เบิกบาน. ขยายความว่า –
ผู้รู้ = รู้สรรพสิ่งตามความเป็นจริง
ผู้ตื่น = ตื่นจากกิเลสนิทรา ความหลับไหลงมงาย
ผู้เบิกบาน = บริสุทธิ์ผ่องใสเต็มที่

ธุรกรรม
(บาลีไทย)

อ่านว่า ทุ-ระ-กำ

“ธุรกรรม” ถ้าแปลงกลับเป็นบาลี ก็เป็น “ธุรกมฺม” (ทุ-ระ-กำ-มะ) ประกอบด้วย ธุร + กมฺม

ในภาษาบาลี “ธุร” (ทุ-ระ) แปลว่า แอก, คานรถ, สัมภาระ, น้ำหนักบรรทุก, ภาระ, หน้าที่, การรับผิดชอบ (ดูรายละเอียดที่คำว่า-ธุรกิจ-บาลีวันละคำ (353) 30-4-56)
ในภาษาไทย “ธุระ” มักเข้าใจกันในความหมายว่า หน้าที่การงานที่พึงกระทํา

มงกุฎ

อ่านว่า มง-กุด

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายของ “มงกุฎ” ไว้ว่า

(1) (คำนาม) เครื่องสวมพระเศียรโดยเฉพาะพระเจ้าแผ่นดิน มียอดสูง

(2) เครื่องสวมศีรษะ มีลักษณะต่าง ๆ กัน มักใช้สวมเป็นเครื่องหมายแห่งความเป็นผู้ชนะเลิศในการประกวดความงาม เช่น มงกุฎนางงามจักรวาล มงกุฎนางสาวไทย