บาลีวันละคำ

นิรโทษกรรม

อ่านว่า นิ-ระ-โทด-สะ-กํา
บาลีเป็น “นิทฺโทสกมฺม” อ่านว่า นิด-โท-สะ-กํา-มะ สันสกฤตเป็น “นิรฺโทษกรฺม” เราเขียนอิงสันสกฤต จึงเป็น “นิรโทษกรรม”
“นิทฺโทสกมฺม” ประกอบด้วย นิ + โทส + กมฺม

ฉันท์-ฉัน

อ่านว่า ฉัน
บาลีเป็น “ฉนฺท” อ่านว่า ฉัน-ทะ

“ฉนฺท” มีความหมาย 3 อย่าง คือ –
1 ความพอใจ, ความรักใคร่, ความชอบใจ, ความยินดี, ความต้องการ, ความปรารถนา, ความอยาก, ความประสงค์, สิ่งกระตุ้นใจ, แรงดลใจ, ความมีใจรักในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง

บริกรรม

อ่านว่า บอ-ริ-กํา
บาลีเป็น “ปริกมฺม” อ่านว่า ปะ-ริ-กำ-มะ
ประกอบด้วย ปริ + กมฺม

“ปริ” เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า รอบ, เวียน, ทั่วไป, เต็มไปหมด, รวมหมด

อหังการ

อ่านว่า อะ-หัง-กาน
บาลีเขียนว่า “อหงฺการ” (สะกด “อหํการ” ก็มี) อ่านว่า อะ-หัง-กา-ระ

“อหงฺการ” ประกอบด้วย อหํ + การ

“อหํ” เป็นสรรพนามเรียกตัวผู้พูดเอง (เอกพจน์ ประธานของประโยค) แปลว่า ข้าพเจ้า ข้า กู (ตามสถานะ)

วินยาธิการ [1]

อ่านว่า วิ-นะ-ยา-ทิ-กาน
ประกอบด้วยคำ 2 คำ คือ วินย + อธิการ

“วินย” (วิ-นะ-ยะ) คำเดียวกับที่เราใช้ว่า “วินัย” รากศัพท์คือ วิ (คำอุปสรรค = วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + นี (ธาตุ แปลง นี > เน > นย = นำไป)

: วิ + นย แปลตามศัพท์ว่า “นำไปอย่างวิเศษ” = ฝึก, อบรม, กำจัด

สายัณห์

อ่านว่า สา-ยัน
บาลีเป็น “สายณฺห” อ่านว่า สา-ยัน-หะ

“สายณฺห” รากศัพท์คือ สาย + อห
“สาย” (สา-ยะ) แปลว่า เวลาเย็น (บางกรณีหมายถึง เวลากลางคืน)
“อห” (อะ-หะ) แปลว่า วัน, กลางวัน

เอวัง

อ่านว่า เอ-วัง
บาลีเขียน “เอวํ”
(เครื่องหมายบนอักษร ว เรียกว่า “นิคหิต” (นิก-คะ-หิค) หรือ “นฤคหิต” (นะ-รึ-คะ-หิค) คำเก่าเรียก “หยาดน้ำค้าง” บางคนเรียกง่ายๆว่า “จุดบน” พยัญชนะที่มีนิคหิตอยู่ข้างบน อ่านเหมือน + อัง : ว + อัง = วัง : เอวํ = เอวัง)

บริการ

อ่านว่า บอ-ริ-กาน
บาลีเป็น “ปริการ” อ่านว่า ปะ-ริ-กา-ระ
ประกอบด้วย ปริ + การ

“ปริ” เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า รอบ, เวียน, ทั่วไป, เต็มไปหมด, รวมหมด

บรรหาร

อ่านว่า บัน-หาน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกว่า เป็นคำที่ใช้ในบทร้อยกรอง แผลงมาจาก “บริหาร” มีความหมายว่า เฉลย, กล่าวแก้, ตรัสสั่ง

กรรม

อ่านว่า กำ

“กรรม” บาลีเป็น “กมฺม” (กำ-มะ) สันสกฤตเป็น “กรฺม” (กระ-มะ, ก ควบ ร กลืนเสียง ระ ลงคอ) ไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “กรรม”