บาลีวันละคำ

อภิสิทธิ์

อ่านว่า อะ-พิ-สิด
บาลีเป็น “อภิสิทฺธิ” อ่านว่า อะ-พิ-สิด-ทิ
ประกอบด้วย อภิ + สิทฺธิ

“อภิ” เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า เฉพาะ, ข้างหน้า, ยิ่ง

“สิทฺธิ” (สิด-ทิ) บาลี-สันสกฤตรูปเหมือนกัน แปลว่า การกระทำสำเร็จ, ความสำเร็จ, ความรุ่งเรือง

อนาธิปไตย
(บาลีไทย)

อ่านว่า อะ-นา-ทิ-ปะ-ไต หรือ อะ-นา-ทิบ-ปะ-ไต ก็ได้

ตามรูป ประสมขึ้นจาก อน + อธิปไตย

ตามหลัก ประสมขึ้นจาก น + อธิปไตย
(ไทย : อธิปไตย บาลี : อาธิปเตยฺย)

นฤพาน-หฤโหด

อ่านว่า นะ-รึ-พาน / หะ-รึ-โหด
ถามว่า “นฤ” “หฤ” มาจากไหน ?

“นฤพาน” บาลีเป็น “นิพฺพาน”
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า
“นฤ-๒ : ไม่มี, ออก, มักใช้นําหน้าศัพท์อื่น เช่น นฤมล ว่า ไม่มีมลทิน, นฤโฆษ ว่า ดังออก. (คํานี้เขียนแผลงมาจาก นิ ในบาลี ซึ่งสันสกฤต เป็น นิสฺ)”

สลากภัต

ภาษาไทยอ่านว่า สะ-หฺลาก-กะ-พัด
บาลีเป็น “สลากภตฺต” อ่านว่า สะ-ลา-กะ-พัด-ตะ
ประกอบด้วย สลากา + ภตฺต = สลากภตฺต
(ในภาษาไทย “สลากา” ใช้เป็น “สลาก”)

อันตราย

ภาษาไทยอ่านว่า อัน-ตะ-ราย
บาลีเป็น “อนฺตราย” อ่านว่า อัน-ตะ-รา-ยะ

“อนฺตราย” รากศัพท์คือ
– อนฺตร (= ระหว่าง) + อิ หรือ อย (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป.) แปลง อิ หรือ อย เป็น อาย (อ่านว่า อา-ยะ)
– อนฺตร (= ระหว่าง) + อาย (ธาตุ = เดือดร้อน)
: อนฺตร + อาย = อนฺตราย

อุบาย

ภาษาไทยอ่านว่า อุ-บาย
บาลีเป็น “อุปาย” อ่านว่า อุ-ปา-ยะ

“อุปาย” รากศัพท์คือ อุป (คำอุปสรรค = เข้าไป, ใกล้, มั่น) + อิ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป. สูตรทางไวยากรณ์ว่า “พฤทธิ์ อิ เป็น เอ, แปลง เอ เป็น อาย”) : อุป + อิ > อาย = อุปาย

อัปรีย์

อ่านว่า อับ-ปฺรี
บาลีเป็น “อปฺปิย” อ่านว่า อับ-ปิ-ยะ สันสกฤตเป็น “อปฺริย”

“อปฺปิย” ประกอบด้วย น + ปิย = อปฺปิย
“น” (นะ) แปลว่าไม่, ไม่ใช่ เมื่อประสมอยู่หน้าคำอื่น มีกฎว่า
– ถ้าคำหลังขึ้นต้นด้วยพยัญชนะ ให้แปลง น เป็น “อ” (อะ)
– ถ้าคำหลังขึ้นต้นด้วยสระ (คือ อ อา อิ อี อุ อู เอ โอ อํ) ให้แปลง น เป็น “อน” (อะ-นะ)

อุบาทว์

อ่านว่า อุ-บาด
บาลีเป็น “อุปทฺทว” อ่านว่า อุ-ปัด-ทะ-วะ

“อุปทฺทว” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เข้าไปทำให้เดือดร้อน” “สิ่งที่เข้าไปเบียดเบียน” หมายถึง อุปัทวเหตุ, เคราะห์ร้าย, ความทุกข์, ความยุ่งยาก, การกดขี่, การรบกวน, การทำให้ลำบาก, การเบียดเบียน, การทำให้วุ่นวาย

“อุปทฺทว” ใช้ในภาษาไทยว่า “อุปัทวะ” (อุ-ปัด-ทะ-วะ) และกลายรูปเป็น “อุบาทว์” (อุ-บาด, ยืดเสียง ปัท เป็น ปาท, ลดรูป ป เป็น บ, ตัด ท ออกตัวหนึ่ง, ว ไม่ออกเสียง)

อาถรรพ์

อ่านว่า อา-ถัน
บาลีเป็น “อาถพฺพณ” (อา-ถับ-พะ-นะ) สันสกฤตเป็น “อาถรฺวณ”

“อาถพฺพณ” หมายถึง ผู้รักษาช้าง, หมอช้าง, ควาญช้าง
นัยหนึ่งว่ามาจาก อา (ด้วยดี) + ถุพฺพ (ธาตุ = กำจัด, เบียดเบียน) + ยุ (ปัจจัย)
– แปลง อุ ที่ ถุ เป็น อ : ถุพฺพ = ถพฺพ
– แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ) แปลง น เป็น ณ : ยุ = อน = อณ
: อา + ถุพฺพ = ถพฺพ + อณ = อาถพฺพณ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้กำจัดโรคช้างด้วยดี”

กลวิธี
(บาลีไทย)

อ่านว่า กน-ละ-วิ-ที

“กล” บาลีเป็น “กลา” (กะ-ลา) ฝรั่งแปลว่า art, trick (ดูเพิ่มเติมที่ กล-กลิน บาลีวันละคำ (469) 27-8-56 และ กลาโหม บาลีวันละคำ (427) 16-7-56)