บาลีวันละคำ

กล-กลิน

“กล” ในภาษาไทยอ่านว่า กน ถ้ามีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย อ่านว่า กน-ละ- เช่น กลยุทธ์ (กน-ละ-ยุด)
“กลิน” อ่านว่า กะ-ลิน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายของ “กล” ไว้ดังนี้ :

นาวิกโยธิน

ภาษาไทยอ่านว่า นา-วิก-กะ-โย-ทิน

“นาวิกโยธิน” บาลีเป็น “นาวิกโยธี” อ่านว่า นา-วิ-กะ-โย-ธี แยกเป็น นาวิก + โยธี
“นาวิก” (= นาวา + อิก) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ประกอบหน้าที่ในเรือ” หมายถึง กลาสี, ชาวเรือ, นายเรือ, ทหารเรือ, นายท้ายเรือ, ฝีพาย

เดียรถีย์

อ่านว่า เดีย-ระ-ถี

“เดียรถีย์” บาลีเป็น “ติตฺถิย” (ติด-ถิ-ยะ) สันสกฤตเป็น “ตีรฺถิย”
ภาษาไทยเขียนอิงสันสกฤต แต่แปลง อี เป็น เอีย แบบเดียวกับ กฺษีณ = เกษียณ, ตีรฺถิย จึงเป็น เตียรถิย
ไทยเปลียน ต เต่า เป็น ด เด็ก แบบเดียวกับ ตล = ดล, เตียรถิย จึงเป็น เดียรถิย

ประชาชน
(บาลีแบบไทย)

“ประชา” บาลีเป็น “ปชา” สันสกฤตเป็น “ปฺรชา” ไทยเขียนอิงสันสกฤต

“ปชา” นักเรียนบาลีมักแปลกันว่า “หมู่สัตว์” (ทำให้ผู้ไม่คุ้นสำนวนบาลีเข้าใจไปว่าหมายถึงหมู่สัตว์เดรัจฉาน แต่ความจริงหมายถึง “หมู่คน” – ดูความหมายของคำว่า “สัตว์” ที่คำว่า สตฺต บาลีวันละคำ (212) 6-12-55)
“ปชา” หมายถึง คน, ผู้คน, รุ่นของคน, ผู้สืบตระกูล, ลูกหลาน, สัตว์โลก, มนุษยชาติ

รัฐบาล

อ่านว่า รัด-ถะ-บาน
บาลีเป็น “รฏฺฐปาล” อ่านว่า รัด-ถะ-ปา-ละ

“รฏฺฐปาล” ประกอบด้วย รฏฺฐ + ปาล

“รฏฺฐ” แปลตามศัพท์ว่า “ดินแดนเป็นที่เป็นไปแห่งชาวเมือง” หรือ “ดินแดนเป็นเหตุให้พระราชาทั้งหลายทำลายป้อมค่ายกัน” (ในการเข้ายื้อแย่งเพื่อยึดครองดินแดนของอีกฝ่ายหนึ่ง) ความหมายที่เข้าใจกันก็คือ ดินแดน, อาณาจักร, ประเทศ, แผ่นดิน, บ้านเมือง

นายก

บาลีอ่านว่า นา-ยะ-กะ
ภาษาไทยอ่านว่า นา-ยก

“นายก” รากศัพท์มาจาก นี (ธาตุ = นำไป) + ณฺวุ (ปัจจัย = ผู้-)
กระบวนการทางไวยากรณ์คือ –
(1) แปลง อี (ที่ นี) เป็น เอ แปลง เอ เป็น อาย (อา-ยะ)
(2) แปลง ณฺวุ เป็น อก (อะ-กะ)
: นี > เน > นาย + ณฺวุ > อก : นาย + อก = นายก แปลตามศัพท์ว่า “ผู้นำ”

อภิชาตบุตร อ่านว่า อ

มูล

ภาษาไทยอ่านว่า มูน
ถ้ามีคำอื่นมาสมาสท้ายอ่านว่า มูน-ละ แต่บางคำก็คงอ่านว่า มูน-
บาลีเป็น “มูล” อ่านว่า มู-ละ

ภาษา

บาลีเป็น “ภาสา” (ส เสือ) อ่านว่า พา-สา
สันสกฤตเป็น “ภาษา” (ษ ฤๅษี) เราเขียนตามสันสกฤต

“ภาสา” รากศัพท์มาจาก ภาส ธาตุ หรือ ภา ธาตุ + ส ปัจจัย แปลตามศัพท์ว่า “การพูด” “วาจาอันคนพูด” (เล็งเฉพาะเสียงที่เปล่งออก) ความหมายที่เข้าใจกันคือ คำพูด, ถ้อยคำ, วาจา

ปัจเจก

คำเดียวอ่านว่า ปัด-เจก
มีคำอื่นสมาสต่อท้าย อ่านว่า ปัด-เจ-กะ- หรือ ปัด-เจก-กะ-

“ปัจเจก” บาลีเป็น “ปจฺเจก” อ่านว่า ปัด-เจ-กะ รากศัพท์มาจาก ปฏิ + เอก
“ปฏิ” (ปะ-ติ) เป็นคำอุปสรรค แปลว่า เฉพาะ, ตอบ, ทวน, กลับ (ในคำนี้แปลว่า “เฉพาะ”)
“เอก” (เอ-กะ) แปลว่า หนึ่ง (จำนวน ๑), โดยตนเอง, หนึ่งเท่านั้น, คนเดียว, โดดเดี่ยว, ผู้เดียว
กระบวนการทางไวยากรณ์คือ “ปฏิ” เมื่อสนธิ (ต่อกัน ประสมกัน รวมกัน) กับ “เอก” ให้แปลงรูปเป็น “ปจฺจ” (ปัด-จะ) : ปฏิ > ปจฺจ + เอก = ปจฺเจก แปลความว่า เฉพาะตัว, หนึ่งเดียว, ไม่เกี่ยวกับใครอื่น