บาลีวันละคำ

เฉโก

“เฉโก” คำตั้ง (คำเดิมก่อนแจกวิภัตติ) คือ “เฉก” (เฉ-กะ) เป็นคำคุณศัพท์ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ตัด” = ตัดความขัดข้องให้ลุล่วงไปได้ มีความหมายว่า ฉลาด, เฉียบแหลม, สุขุม, สันทัด, มีฝีมือ, มีประสบการณ์, มีทักษะ

“เฉก” แจกวิภัตติปุงลิงค์เอกพจน์เป็น “เฉโก” พบในคัมภีร์มากกว่ารูปอื่น น่าจะเป็นเหตุให้เป็นคำพูดติดปาก ในภาษาไทยจึงใช้เป็น “เฉโก” แต่ความหมายเคลื่อนที่ไป กลายเป็นว่า ฉลาดแกมโกง, ไม่ตรงไปตรงมา

อุณหภูมิ
(บาลีไทย)

“อุณหภูมิ” เป็นคำบาลีที่ไทยเราคิดขึ้นใช้ในความหมายว่า “ระดับความสูงต่ำของความร้อน” เมื่อพูดถึงสภาพดินฟ้าอากาศ หรือพูดถึงความร้อนที่ใช้ในการบางอย่าง
“อุณหภูมิ” ประกอบด้วยคำว่า อุณฺห + ภูมิ = อุณหภูมิ
“อุณฺห” บาลีอ่านว่า อุน-หะ (บางทีเสียงอาจเกลื่อนกลืนเป็น อุน-หฺนะ) แปลว่า ร้อน, ความร้อน
“ภูมิ” บาลีอ่านว่า พู-มิ มีความหมายหลายอย่าง กล่าวคือ พื้นดิน, ดิน, แผ่นดิน, สถานที่, ถิ่น, แคว้น, แถบ, ภฺมิภาค, พื้น, พื้นราบ, ขั้นตอน, ระดับ, สถานะของความรู้สึกตัว
ในที่นี้ความหมายที่ตรงกับความต้องการในภาษาไทยคือ “ระดับ”
“อุณฺหภูมิ” ภาษาไทยอ่านว่า อุน-หะ-พูม แปลตามศัพท์ว่า “ระดับของความร้อน”

ทุกข์

เขียนแบบไทย อ่านว่า ทุก
เขียนแบบบาลี “ทุกฺข” อ่านว่า ทุก-ขะ

“ทุกฺข – ทุกข์” แปลตามศัพท์ว่า –

1-“สภาวะที่ทำได้ยากที่จะอดทน” คือยากที่จะทนได้ = ทนนะทนได้ แต่ยากหน่อย หรือยากมาก

2-“ความสุขที่น่ารังเกียจ” เป็นการมองโลกในแง่ดี คือความทนได้ยากที่เกิดขึ้นนั้นมองว่า-ก็เป็นความสุขแบบหนึ่ง แต่เป็นความสุขที่น่าเกลียด หรือน่ารังเกียจ

3-“สภาวะที่ขุดจิตเป็นสองอย่าง” คือจิตปกติเป็นอย่างหนึ่งอยู่แล้ว พอมีทุกข์มากระทบ ก็กระเทือนกลายเป็นอีกอย่างหนึ่ง ทำนองเดียวกับสำนวนที่ว่า “หัวใจแตกสลาย”

4-“สภาวะที่ทำให้เป็นทุกข์” คำแปลสำนวนนี้ในภาษาบาลีมีความหมาย แต่ในภาษาไทย เท่ากับพูดว่า มืดคือค่ำ และ ค่ำคือมืด คือเป็นเพียงบอกให้รู้ว่า สิ่งนั้นเรียกว่า “ทุกข์” หรือเล่นสำนวนว่า “ทุกข์ก็คือทุกข์”

สัปดาห์

“สัปดาห์” รูปคำสันสกฤตเป็น “สปฺตาห” (สับ-ตา-หะ) บาลีเป็น “สตฺตาห” (สัด-ตา-หะ)

“สตฺตาห” มาจาก สตฺต (= จำนวนเจ็ด) + อห (อะ-หะ = วัน, กลางวัน) = สตฺตาห แปลตามศัพท์ว่า “เจ็ดวัน” หมายถึงรอบ ๗ วัน เริ่มตั้งแต่วันอาทิตย์ถึงวันเสาร์ หรือระยะเวลา ๗ วัน

เมื่อพูดว่า “วัน” เราคุ้นกับคำว่า “ทิวา” มากที่สุด แต่คำบาลีที่แปลว่า “วัน” ยังมีอีก เช่น ทิน, ทิวส, วาร, วาสร และ อห

บาลี “สตฺต” สันสกฤตเป็น “สปฺต” เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น สัปด
สัปด + อห = “สัปดาห” ไม่ออกเสียง หะ จึงใส่การันต์ที่ ห เขียนเป็น “สัปดาห์”

สงฺขฺยา

อ่านแบบบาลีว่า สัง-ขฺยา (-ยา-เสียงสามัญ ออกเสียงเหมือน “สัง-เคีย” จะได้เสียงที่ใกล้เคียงที่สุด)
อ่านแบบบาลีไทยว่า สัง-ขะ-หฺยา (-ยา ห- นำ เสียงจัตวา)

“สงฺขฺยา” ใช้ในภาษาไทยเป็น “สังขยา” (สัง-ขะ-หฺยา) ศัพท์นี้มีความหมายหลายอย่าง คือ การระบุ, การนับ, การคำนวณหรือประมาณ, จำนวน (number), การตั้งชื่อ, การนิยาม, ถ้อยคำ, ชื่อ
ความหมายที่เข้าใจกันมากที่สุด คือ การนับ หรือการระบุจำนวน

สงฺขฺยา – การนับ ในภาษาบาลีมี 2 อย่าง คือ
1 นับระบุจำนวนของสิ่งที่นับ เรียกว่า “ปกติสังขยา” (แปลว่า “นับตามปกติ”) เช่น เอก ทฺวิ ติ จตุ ปญฺจ .. 1 2 3 4 5 .. = ระบุจำนวนหมดทั้ง 5
2 นับเฉพาะลำดับของสิ่งที่นับ เรียกว่า “ปูรณสังขยา” (แปลว่า “นับจำนวนที่ครบ”) เช่น ปฐม ทุติย ตติย จตุตฺถ ปญฺจม ..ที่หนึ่ง ที่สอง ที่สาม ที่สี่ ที่ห้า .. = ระบุเฉพาะลำดับที่นับ

ปัญญาสมวาร

เขียนแบบคำไทย อ่านว่า ปัน-ยา-สะ-มะ-วาน
เขียนแบบบาลีเป็น “ปญฺญาสมวาร” อ่านว่า ปัน-ยา-สะ-มะ-วา-ระ

“ปญฺญาสมวาร” ประกอบด้วย ปญฺญาส + ม + วาร
“ปญฺญาส” แปลว่า ห้าสิบ (จำนวน ๕๐) ภาษาไวยากรณ์เรียกว่า “ปกติสังขยา” คือคำบอกจำนวนของสิ่งที่นับ คู่กับ “ปูรณสังขยา” คือคำบอกเฉพาะลำดับของสิ่งที่นับ
“ม” (มะ) เป็น “ปัจจัย” ใช้ประกอบเข้าข้างท้ายศัพท์ปกติสังขยาทำให้เป็นปูรณสังขยา
ดังนั้น ปญฺญาส + ม = ปญฺญาสม จึงมีความหมายว่า “ลำดับที่ห้าสิบ” หรือ “ครบห้าสิบ”
“วาร” แปลว่า วันที่กำหนด, เวลาที่กำหนด, ครั้ง, คราวหนึ่ง, โอกาส
“ปญฺญาสมวาร – ปัญญาสมวาร” จึงมีความหมายว่า “วันที่ครบห้าสิบ” คือวันทำบุญครบ ๕๐ วันของผู้ตาย

บำเพ็ญกรณี
(คำผิด)

“เกิดมาแล้วพยายามทำประโยชน์ให้แก่สังคมหรือเพื่อนมนุษย์เรื่อยไปจนกว่าชีวิตจะหาไม่”

ในภาษาไทยเคยนิยมใช้คำเรียกการกระทำดังกล่าวข้างต้นนี้ว่า “บำเพ็ญกรณีย์” (-ณี มี ย์) เช่น

“ในระหว่างที่มีชีวิตอยู่ คุณพ่อได้บำเพ็ญกรณีย์อย่างสม่ำเสมอ”

แต่ก็ปรากฏอยู่อย่างสม่ำเสมอว่า มีผู้เขียนคำนี้ว่า “บำเพ็ญกรณี” (-ณี ไม่มี ย์)

“กรณีย์” มี ย์ กับ “กรณี” ไม่มี ย์ ความหมายต่างกัน

“กรณีย์” คำบาลีเดิมคือ “กรณีย” (กะ-ระ-นี-ยะ) รากศัพท์คือ กร (ธาตุ = ทำ) + อนีย (ปัจจัย = ควร, พึง) แปลง น เป็น ณ

: กร + อนีย (= อณีย) = กรณีย แปลว่า “ควรทำ” “พึงทำ” หมายถึงกิจที่ควรทำ, สิ่งที่ควรทำ, ข้อผูกพัน, หน้าที่ (คำเต็มๆ ที่เราคุ้นคือ “กรณียกิจ”)

ธรรมดา

คำนี้มาจากบาลีว่า “ธมฺมตา” อ่านว่า ทำ-มะ-ตา
ใช้ในภาษาไทยว่า “ธรรมดา” เป็นคำที่เข้าใจกันทั่วไปจนไม่ต้องแปล

ธมฺม + ตา = ธมฺมตา
“ธมฺม – ธรรม” แปลตามศัพท์ว่า “สภาพที่ทรงไว้” มีความหมายหลายหลาก ความหมายกลางๆ ในที่นี้ คือ ธรรมชาติ ธรรมดา ปกติ
“ตา” เป็นคำทางไวยากรณ์ ใช้ต่อท้ายศัพท์ ทำให้เป็นคำนาม แปลว่า “ความเป็น–”
เทียบกับภาษาอังกฤษอาจเข้าใจได้ง่ายขึ้น เช่น happy แปลว่า สุข สบาย happiness แปลว่า ความสุข “-ตา” ก็เหมือน -ness นั่นแหละ

มุขมนตรี
(บาลีไทย)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 กำหนดให้อ่านว่า มุก-ขะ-มน-ตฺรี และให้ความหมายว่า “ที่ปรึกษาราชการชั้นผู้ใหญ่”

“มุขมนตรี” ประกอบด้วยคำว่า มุข + มนตรี
“มุข” บาลีอ่านว่า มุ-ขะ แปลว่า ปาก, ใบหน้า, หัวหน้า ในที่นี้ “มุข” หมายถึงหัวหน้า หรือ ผู้เป็นประธาน
“มนตรี” บาลีเป็น “มนฺตี” (มัน-ตี) แปลตามศัพท์ว่า “คนมีความคิด” ใช้ในความหมายว่า ที่ปรึกษา, อำมาตย์, เสนาบดี

พักตร์ คือ face

มีผู้แปลคำว่า facebook (แปลสนุกๆ) ว่า “พักตร์ปกรณ์” คือ face = พักตร์ และ book คือหนังสือ หรือตำรา = ปกรณ์

คำว่า “พักตร์” มาจากสันสกฤตว่า “วกฺตฺร” (วัก-ตฺระ)
1 สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน แปล วกฺตฺร ว่า the face
2 พจนานุกรมอังกฤษ- ไทย ของ สอ เสถบุตร แปล face ว่า หน้า, โฉมหน้า, โฉม, ใบหน้า, หน้าตา, สีหน้า, เผชิญหน้า
3 พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปล face เป็นบาลีว่า “มุข” (มุ-ขะ)
4 พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปลว่า “มุข” ว่า the mouth, the face (ตรงกับคำแปลของนักบาลีในไทย คือ “มุข” แปลได้ 2 ความหมาย คือ ปาก และ หน้า)
5 พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 แปล “มุข” ว่า หน้า, ปาก
6 “พักตร์” มาจากสันสกฤตว่า “วกฺตฺร” คำนี้ตรงกับบาลีว่า “วตฺต” (วัด-ตะ) แปลว่า “ปาก”

สรุปว่า face คือ หน้า – หน้า คือ มุข – มุข คือ mouth – mouth คือ ปาก – ปาก คือ วตฺต – วตฺต คือ วกฺตฺร – วกฺตฺร คือ พักตร์ – พักตร์ คือ face และ face คือ หน้า …