บาลีวันละคำ

ผาสุก

อ่านว่า ผา-สุ-กะ
ภาษาไทยใช้เหมือนกัน อ่านว่า ผา-สุก

“ผาสุก” (เป็น “ผาสุ” (ผา-สุ) ก็มี) แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่ชอบใจ” “ภาวะที่เบียดเบียนความทุกข์” หมายถึง ความสบาย, ความสะดวก, ความง่าย, ความรื่นรมย์, ความพอใจ, ความเพลิดเพลิน, ความบันเทิง, ความสนุกสนาน, น่าพอใจ, น่าดู, ให้ความพอใจ, น่ายินดี, ทำให้พอใจ, ทำให้ถูกใจ

โปรดสังเกตว่า “ผาสุก” ก ไก่ สะกด
คำนี้มักสะกดผิดเป็น “ผาสุข” (ข ไข่ สะกด) เพราะเราคุ้นกับคำว่า “สุข”
เคยมีผู้อธิบาย (ผิดๆ) ว่า “ผาสุข” คือ มีความสุขมั่นคงเหมือนภูผา ถ้าเขียนเป็น “ผาสุก” ก็จะหมายความว่า หินที่ถูกเผาจนสุก ซึ่งไม่ใช่สัญลักษณ์แห่งความสุข

มริยาท

อ่านว่า มะ-ริ-ยา-ทะ
ภาษาไทยใช้ว่า “มารยาท” (มา-ระ-ยาด) และ “มรรยาท” (มัน-ยาด)

ส่วนประกอบของ “มริยาท” คือ ปริ (รอบ) + อา (กลับความ) + ทา (ธาตุ = ให้.กลับความ = ยึดเอา)
กระบวนการทางไวยากรณ์ คือ แปลง ป เป็น ม : ปริ = มริ
ลง ย อาคม ระหว่าง มริ + อา : มริ + ย + อา = มริยา + ทา
ลดเสียง อา ที่ ทา เป็น อ = มริยาท

“มริยาท” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่กำหนดยึดถือ” แปลตามความหมายว่า กรอบ, ขอบเขต, เขตแดน, ขีดคั่น, ฝั่ง, เขื่อน, กฎ, การควบคุม, อยู่ในเส้นหรือเขตแดน, ปฏิบัติตามกฎ, อยู่ในความควบคุม

มายา – ยามา

บาลี 2 คำนี้ สลับเสียงสลับคำเหมือนจะล้อกัน แต่เป็นคนละคำกัน และมีความหมายคนละอย่าง

“มายา” เป็นคำบาลีที่เราค่อนข้างคุ้น มีความหมายว่า รูปลวง, การลวง, การล่อลวง, การหลอกลวง, การโกง, เล่ห์กระเท่ห์, เล่ห์กล, การแสร้งทํา, การตบตา, การหน้าไหว้หลังหลอก, สูตรลึกลับ, กลวิเศษ, การเล่นกล
“มายา” มีรูปคำ เสียง และความหมายอย่างเดียวกับ magic ในภาษาอังกฤษ

“ยามา” เป็นชื่อสวรรค์ชั้นที่ 3 ในภูมิสวรรค์ 6 ชั้น คือ จาตุมหาราชิกา ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี ปรนิมมิตวสวัตดี
สวรรค์ชั้นยามามีท้าวสุยามเทพบุตรเป็นผู้ปกครอง

ชื่อ “ยามา” มีความหมายว่า “เทพผู้ไปจากทุกข์” “เทพผู้ถึงสุขทิพย์”
ปกติศัพท์นี้เป็น “ยาม” (ยา-มะ) แต่เมื่อเป็นชื่อสวรรค์ ใช้เป็นพหูพจน์ จึงเป็น “ยามา”

ผู้ที่ไม่คุ้นกับชื่อ “ยามา” มักเข้าใจผิดว่าสวรรค์ชั้นนี้ชื่อ “มายา” ซ้ำยังอธิบายว่า เป็นสวรรค์ชั้นที่มีความสวยงามชวนพิศวงหลงใหลราวกับมนตร์เสน่ห์มายา

สันถวไมตรี

“สันถว” เป็นคำบาลี เขียนว่า “สนฺถว” อ่านว่า สัน-ถะ-วะ แปลตามศัพท์ว่า “ความชมเชย” แต่ใช้ในความหมายว่า ความคุ้นเคย, ความสนิทสนม
พจน.42 ให้ความหมายไว้ว่า การนิยมชมชอบกัน, การสรรเสริญซึ่งกันและกัน; ความคุ้นเคย, ความสนิทสนมกัน
ฝรั่งแปล “สนฺถว” ว่า acquaintance, intimacy
พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปล intimacy ว่า ใกล้ชิด, สนิทสนม, สนิทสนมกันในทางชู้สาว
เมื่อตอนเรียนบาลี อาจารย์ท่านสอนให้แปลศัพท์ “สนฺถว” ว่า “ความเชยชิด”

“สนฺถว” เป็นความสนิทสนมอย่างแนบแน่น ถ้าเพศเดียวกันก็ระดับเพื่อนรักเพื่อนเกลอ คือเพื่อนที่สามารถตายแทนกันได้ ถ้าต่างเพศก็ถึงระดับคู่นอน

นิทาน

อ่านว่า นิ-ทา-นะ
ภาษาไทยใช้เหมือนกัน อ่านว่า นิ-ทาน

“นิทาน” (นิ + ทาน = ให้) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ให้ผล” “สิ่งที่ให้ความกระจ่าง” “สิ่งเป็นเครื่องกำหนด” ความหมายคือ บ่อเกิด, แหล่งกำเนิด, เหตุเกิด, เรื่องเดิม, ข้ออ้าง

ความหมายที่เด่นชัดของ “นิทาน” ในภาษาบาลีคือ เรื่องราวที่เป็นเหตุให้ต้องบัญญัติศีลของภิกษุ หรือเป็นเหตุให้พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้ภิกษุทำเช่นนั้นเช่นนี้ได้ เช่น

– แต่เดิมภิกษุเที่ยวเก็บผ้าที่เขาทิ้งแล้วมาปะเย็บย้อมทำเป็นจีวรใช้นุ่งห่ม (ที่เรียกว่า ผ้าบังสุกุล) ต่อมาหมอชีวกมีศรัทธาทำจีวรสำเร็จรูปไปถวายพระ พระพุทธเจ้าจึงทรงอนุญาตให้ภิกษุรับจีวรสำเร็จรูปได้ หมอชีวกก็เป็น “นิทาน” ของเรื่องนี้

เลขานุการ

อ่านว่า เล-ขา-นุ-กาน

“เลขานุการ” ประกอบด้วย เลขา + อนุการ

“เลขา” แปลว่า รอยขีด, รอยเขียน, การขีดเขียน, สิ่งที่เขียน, ตัวอักษร, คำจารึก, หนังสือ (ดูเพิ่มเติมที่คำว่า “เลขาธิการ”)

“อนุการ” มาจาก อนุ (= น้อย, ภายหลัง, ตาม) + การ (= การกระทำ) = อนุการ แปลว่า การทําตาม, การเอาอย่าง, การเลียนแบบ

“เลขานุการ” แปลตามศัพท์คือ “เขียนตาม” ความหมายที่เข้าใจกันคือ ผู้มีหน้าที่เกี่ยวข้องกับหนังสือหรืออื่น ๆ ตามที่ผู้มีอำนาจสั่ง

ถามว่า “เลขานุการ” กับ “เลขาธิการ” มีฐานะต่างกันอย่างไร

คำตอบที่น่าจะชัด สั้น และตรงประเด็นก็คือ –

“เลขาธิการ” เป็นผู้บริหาร มีอำนาจออกคำสั่งได้

“เลขานุการ” เป็นผู้ปฏิบัติ มีหน้าที่ทำตามคำสั่ง (เช่น แปรคำสั่งออกเป็นลายลักษณ์อักษร)

ในแง่ตัวบุคคล (ไม่ใช่ชื่อตำแหน่งงาน) เลขานุการ ก็คือคนคัดกรองงานที่อยู่ใกล้ตัวผู้บังคับบัญชา สำหรับทหารบกเรียก “ทส.” (ทอ-สอ นายทหารคนสนิท) ทหารเรือเรียก “นายธง” ตำรวจเรียก “นายเวร” พลเรือนทั่วไปเรียกสั้นๆ ว่า “เลขาฯ” หรือภาษาปากว่า “หน้าห้อง”

: “เพราะมีผู้ทำตามคำสั่ง จึงทำให้มีอำนาจ”
แต่จงคิดให้ดี : ถ้าไม่มี “ลูกน้อง” แล้วจะเป็น “นาย” ใคร ?

นิยาม

อ่านว่า นิ-ยาม

“นิยาม” แปลตามศัพท์ว่า “กำหนด”
ถ้า “กำหนด” มาจาก “กด” และ “กด” = “กฎ” นิยามก็คือ “กฎ” นั่นเอง
ความหมายของ “นิยาม” จึง = การกำหนด, การจำกัด, ความแน่นอน

ในภาษาไทย “นิยาม” มักใช้ในความหมายว่า “กําหนดหรือจํากัดความหมายที่แน่นอน” โดยเฉพาะในการให้ความหมายของถ้อยคำต่างๆ ที่ใช้ในการทำพจนานุกรม

หลักของ “นิยาม” ที่บริสุทธิ์ คือแสดงความหมายไปตามความเป็นจริงของสิ่งนั้นๆ โดยปลอดจากความรู้สึกหรือความคิดเห็น

นโรดม

อ่านว่า นะ-โร-ดม
คำนี้ภาษาบาลีเป็น “นรุตฺตม” อ่านว่า นะ-รุด-ตะ-มะ
“นรุตฺตม” ประกอบด้วย นร + อุตฺตม
“นร” แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้นำไป” (2) “ผู้นำไปสู่ความเป็นใหญ่” (3) “ผู้ดำเนินไปสู่ภพน้อยภพใหญ่” (4) “ผู้อันกรรมของตนนำไป” (5) “ผู้ถูกนำไปตามกรรมของตน” ความหมายที่เข้าใจกันคือ “คน” (ปกติไม่จำกัดว่าหญิงหรือชาย)

“อุตฺตม” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่มีความหมายยิ่งกว่ายอด” คือยอดว่าสูงแล้ว ยังสูงกว่ายอด ความหมายที่เข้าใจกันคือ ประเสริฐ, สูงสุด, เป็นใหญ่. ในภาษาไทยใช้ว่า “อุดม” (= ต เป็น ด ลบ ต ตัวหนึ่ง)

นร + อุตฺตม บาลีเป็น “นรุตฺตม” แต่สันสกฤตจะเป็น “นโรตฺตม” เราเขียนอิงสันสกฤต และเมื่อใช้สูตร “ตอ เป็น ดอ ลบ ตอ ตัวหนึ่ง” นโรตฺตม ก็เป็น “นโรดม” ตรงตัว

“นรุตฺตม = นโรตฺตม = นโรดม” แปลว่า “ผู้สูงสุดแห่งคนทั้งหลาย”
พจน.42 ให้ความหมาย “นโรดม” ว่า “พระราชา” แต่ในคัมภีร์พระพุทธศาสนา “นรุตฺตม” เป็นพระคุณนามของพระพุทธเจ้า
การใช้พระนามของพระพุทธเจ้าเป็นพระนามของพระเจ้าแผ่นดิน เป็นค่านิยมอย่างหนึ่งในประเทศที่นับถือพระพุทธศาสนา
ค่านิยมนี้มีนัยสำคัญยิ่ง กล่าวคือ พระเจ้าแผ่นดินมีหน้าที่เปลื้องทุกข์ของทวยราษฎร์ เฉกเช่นพระโลกนาถเปลื้องทุกข์แก่เวไนยสัตว์

: ผู้บริหารบ้านเมืองที่ไม่สามารถเปลื้องทุกข์ของบ้านเมืองได้ ย่อมไม่มีความชอบธรรมที่จะอยู่ในตำแหน่งต่อไป-ไม่ว่าจะได้ตำแหน่งนั้นมาด้วยวิธีการใดๆ ก็ตาม

ทิสาปาโมกฺข

อ่านว่า ทิ-สา-ปา-โมก-ขะ
ภาษาไทยใช้ว่า “ทิศาปาโมกข์” อ่านว่า ทิ-สา-ปา-โมก

“ทิสาปาโมกฺข” ประกอบด้วย ทิสา + ปาโมกฺข
“ทิสา” คำเดียวกับ “ทิศ” ที่ใช้ในภาษาไทย แปลตามศัพท์แบบไขความว่า “ส่วนที่ปรากฏโดยการโคจรของดวงจันทร์เป็นต้น ว่าทางนี้อยู่ข้างหน้า ทางนี้อยู่ข้างหลัง” (พจน.42 จำกัดความสั้นๆ ว่า ด้าน, ข้าง, ทาง, เบื้อง)
ในภาษาบาลีคำนี้เป็นอิตถีลิงค์ จึงเป็น “ทิสา” ไม่ใช่ “ทิส” (ทิศ) เหมือนในภาษาไทย

“ปาโมกฺข” (จาก ป + มุข) แปลตามศัพท์ว่า “ดำรงอยู่ในความเป็นประมุข” หมายถึงผู้เป็นหัวหน้า, ผู้เป็นประธาน และมีความหมายว่า สำคัญ, ที่หนึ่ง, ดีเลิศ, วิเศษ, เด่น, สูงสุด, ประเสริฐ

ทิสา + ปาโมกฺข = ทิสาปาโมกฺข = ทิศาปาโมกข์ แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เป็นประธานในทิศ” แต่ใช้ในฐานะเป็นสำนวน (idiom) มีความหมายว่า “ผู้มีชื่อเสียงปรากฏไปทุกทิศ” ฝรั่งแปล “ทิสาปาโมกฺข” ว่า world-famed

“ทิศาปาโมกข์” เป็นคุณศัพท์ของผู้สอนศิลปวิทยาที่มีความรู้และชื่อเสียงโด่งดัง สำนักทิศาปาโมกข์ที่มีชื่อเสียงที่สุดในอดีตของชมพูทวีป คือ ตักกศิลา
(หมอชีวกโกมารภัจก็สำเร็จแพทย์จากสำนักทิศาปาโมกข์แห่งตักกศิลา)

: ผลสำเร็จของศิษย์ วัดผลสัมฤทธิ์ของอาจารย์ (และของสำนักทิศาปาโมกข์ทั้งหลาย)

สึก
(คำไทยที่มีรากมาจากบาลี)

“สึก” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 เก็บไว้ 3 คำ คือ

สึก ๑ : กร่อนไป, ร่อยหรอไป เช่น รองเท้าสึก บันไดสึก
สึก ๒ : (ปาก) ลาสิกขา, ลาสึก ก็ว่า
สึก ๓ : การรู้ตัว, การระลึกได้, การจําได้, มักใช้ควบกับคํา รู้ เป็น รู้สึก และแผลงว่า สํานึก ก็มี

เฉพาะ “สึก” ๒ ไขความว่า “ลาสิกขา” หมายถึงลาจากเพศสมณะ คือที่พูดว่า “ลาสึก”