บาลีวันละคำ

สมฺมา

อ่านว่า สำ-มา
ในภาษาไทยเขียน “สัมมา” อ่านเหมือนบาลี

ข้อควรรู้ทางไวยากรณ์เกี่ยวกับ “สัมมา” คือ :

-ไม่เปลี่ยนรูปไปตามวิธีแจกวิภัตติ แต่อาจเปลี่ยนตามวิธีสนธิได้บ้าง
-ทำหน้าที่เป็นคุณศัพท์ ขยายคำอื่น ไม่ใช้ตามลำพัง

“สัมมา” แปลว่า โดยชอบ, โดยสมควร, โดยถูกต้อง, โดยสมบูรณ์, โดยทั่วถึง, ดีที่สุด, ในทางดี, ในวิธีดี, ด้วยดี

คำที่ใช้ “สัมมา” นำหน้า ที่เราคุ้นกันดีก็เช่น สัมมาสัมพุทโธ พระสัมมาสัมพุทธเจ้า สัมมาทิฐิ

คำที่ตรงกันข้ามกับ “สัมมา” ก็คือ “มิจฉา” แปลว่า “ผิด”

นักบาลีมักแปล “สัมมา” ว่า “ชอบ” ซึ่งอาจมีปัญหาในการทำความเข้าใจกับคนรุ่นใหม่ เช่น สัมมาอาชีพ แปลว่า “อาชีพชอบ”

สม

อ่านว่า สะ-มะ
ในภาษาไทยเอามาใช้ มักอ่านกันว่า “สม”
แต่ก็มีหลายคำที่เป็น “สม” คำไทย ซึ่งมีความหมายว่า เหมาะ, เหมาะกับ, ควรแก่, ตรงกับ, รับกัน เช่น คู่นี้สมกัน, สมฐานะ,สมศักดิ์ศรี, สมคะเน, สมน้ำหน้า, สมคิด, สมรู้
จึงต้องทำความรู้จักเป็นคำๆ ไป

“สม” บาลีมีความหมายดังนี้ –
1 ความสงบ, ความราบรื่น, ความสงบทางใจ
2 เรียบ, ได้ระดับ, สม่ำเสมอ
3 เสมอกัน, อย่างเดียวกัน, เท่าเทียมกัน, มีลักษณะ นิสัยใจคอ รสนิยม แนวโน้ม ฯลฯ ไปในทางเดียวกัน
4 เที่ยงธรรม, ซื่อตรง, มีจิตไม่วอกแวก, ยุติธรรม
5 “ด้วยกัน” เช่น สมตึส “สามสิบด้วยกัน” = ถ้วนๆ เต็มๆ

ปณาม

อ่านว่า ปะ-นา-มะ
ใช้ในภาษาไทยว่า “ประณาม” อ่านว่า ปฺระ-นาม

“ปณาม” มาจาก ป + นมฺ + ณ
ป (คำอุปสรรค) = ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก
นมฺ (ธาตุ) = นอบน้อม, งอ, โค้ง, ก้ม
ณ (ปัจจัย) = การ, ความ (ลงแล้วลบออก)

มนฺต

อ่านว่า มัน-ตะ

“มนฺต” มีความหมายดังต่อไปนี้ –
1 ความหมายเดิม คือ คำพูดหรือคำตัดสินของเทพเจ้าบนสวรรค์ แล้วกลายมาเป็นประมวลคำสอนที่เร้นลับของศาสนา โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ได้แก่คัมภีร์ศักดิ์สิทธิ์ของพราหมณ์ หรือคัมภีร์พระเวท
2 คัมภีร์ศาสนา, บทร้องสวด, การร่ายมนตร์
3 ศาสตร์ลี้ลับ, วิทยาคม, เสน่ห์, คาถา,
4 คำแนะนำ, คำปรึกษา, แผนการ, แบบแผน
5 เล่ห์เหลี่ยม, ชั้นเชิง
6 สูตรวิชาในศาสตร์สาขาต่างๆ (เช่น H2O = น้ำ หรือแม้แต่สูตรคูณ ก็อยู่ในความหมายนี้)
7 ปัญญา, ความรู้

พิศวาส

เป็นคำที่คุ้นกันดี จนไม่มีใครสงสัยว่าไปยังไงมายังไง
แต่บอกแล้วอาจจะนึกไม่ถึง

“พิศวาส” ภาษาบาลีเป็น “วิสฺสาส” (วิด-สา-สะ) เราเอามาใช้ในภาษาไทยว่า “วิสาสะ” เป็นที่คุ้นกันดีเช่นกัน มีความหมายว่า ความคุ้นเคย, ความสนิทสนม, การถือว่าเป็นกันเอง, พูดจาปราศรัยอย่างคุ้นเคยกัน

อาจินต์
(คำที่เขียนผิดความหมาย)

ตามรูปศัพท์ “อาจินต์” ประกอบด้วย อา + จินต์
“อา” เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า ทั่ว ยิ่ง และใช้กลับความ เช่น “คม” (คะ-มะ”) แปลว่า “ไป” “อาคม” (อา-คม) แปลว่า “มา”
“จินต์” แปลว่า “คิด”
“อาจินต์” จึงแปลว่า คิดทั่วๆ ไป, คิดยิ่งๆ ขึ้น และ “ไม่มีความคิด”

เมื่อจะหมายถึงเรื่องหรือสิ่งที่ทำเป็นปรกติ, ทำจนติดเป็นนิสัย, ทำเสมอ ๆ เนือง ๆ มักจะมีผู้ใช้คำว่า “ทำเป็นอาจินต์” ซึ่งเป็นคำที่เขียนผิด เพราะมีความหมายไม่ตรงกับที่ต้องการพูด

อาศิรวาท

(คำไทยที่มาจากบาลีสันสกฤต)

คำนี้พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 เก็บไว้หลายรูป คือ อาศิรพจน์, อาศิรพาท, อาศิรวจนะ, อาเศียรพจน์, อาเศียรพาท, อาเศียรวจนะ, อาเศียรวาท

มูรธาภิเษก
(คำไทยที่มาจากบาลีสันสกฤต)

อ่านว่า มู-ระ-ทา-พิ-เสก เขียนเป็น “มุรธาภิเษก” ก็มี

คำนี้เขียนแบบบาลีเป็น “มุทฺธาภิเสก” (มุด-ทา-พิ-เส-กะ) ประกอบด้วยคำว่า มุทฺธา (หรือ มุทฺธ) + อภิเสก
“มุทฺธา” แปลว่า ศีรษะ, หัว, ยอด, จุดสูงสุด
“อภิเสก” แปลว่า การรดน้ำ, การประพรม, การเจิม, การทำพิธีสถาปนา
“มูรธาภิเษก” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายว่า “นํ้ารดพระเศียรในงานราชาภิเษกหรือพระราชพิธีอื่น ๆ”

สัตบุรุษ

คำนี้ตรงกับบาลีว่า “สปฺปุริส” (สับ-ปุ-ริ-สะ)
มีรากศัพท์มาจาก “สนฺโต ปุริโส = สปฺปุริโส”

“สนฺต” แปลว่า เงียบ, ราบรื่น, สงบ, บริสุทธิ์
“ปุริส” หมายถึงคน (รวมทั้งชายและหญิง)

“สปฺปุริส” จึงแปลว่า “คนสงบ” หรือ “ผู้บริสุทธิ์”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 ให้ความหมายไว้ว่า
“คนที่เป็นสัมมาทิฐิ, คนดีน่านับถือ มีคุณธรรม ประพฤติอยู่ในศีลในธรรม”

ฝรั่งแปล “สปฺปุริส” ว่า a good, worthy man

“สปฺปุริส” สันสกฤตเป็น “สตฺปุรุษ” ภาษาไทยเขียนอิงสันสกฤตว่า “สัตบุรุษ” และ พจน.กำหนดให้อ่านว่า สัด-บุ-หฺรุด
แต่มักอ่านกันตามสะดวกว่า สัด-ตะ-บุ-หฺรุด
บางทีก็เลยเขียนตามเสียงอ่านเป็น “สัตตบุรุษ” จึงทำให้เห็นเป็นคำว่า “สัตต” ที่แปลได้ว่า “เจ็ด”
ยิ่งมีธรรมะชุดหนึ่งเรียกว่า “สัปปุริสธรรม” แปลว่า “ธรรมของสัตบุรุษ” มี 7 ข้อ เลยเข้าทางกันพอดี

สตฺต

อ่านว่า สัด-ตะ

คำว่า “สตฺต” แปลได้ 2 อย่างคือ (1) จำนวนเจ็ด (2) แปลทับศัพท์ใช้ในภาษาไทยว่า “สัตว์” ซึ่งเป็นการสะกดตามนัยสันสกฤตที่เขียน “สตฺตฺว”

“สตฺต” ตามความหมายที่ (2) แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ติดข้องหมกมุ่น” “ยังผู้อื่นให้ติดข้อง” “ผู้ประกอบด้วยลักษณะของผู้ติดข้อง”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 ให้ความหมายคำว่า “สัตว์” ว่า –

“สิ่งมีชีวิตซึ่งแตกต่างไปจากพรรณไม้ ส่วนมากมีความรู้สึกและเคลื่อนไหวย้ายที่ไปได้เอง, ความหมายที่ใช้กันเป็นสามัญหมายถึง สัตว์ที่ไม่ใช่คน, เดรัจฉาน”