บาลีวันละคำ

อัสดงคต

(คำไทยใช้ตามรูปบาลีสันสกฤต)

อ่านว่า อัด-สะ-ดง-คด

มาจาก “อสฺต” หรือ “อสฺตสฺ” ในสันสกฤต แปลว่า แดดตก, การตกหรือลับไปของดวงอาทิตย์ (sunset)

อสฺต + คต ตามหลักสันสกฤตต้องเป็น อสฺตมฺคต (อัส-ตำ-คะ-ตะ) = “ถึงซึ่งการตกไป” ถอดเป็นเสียงไทยคือ อัด-สะ-ดำ-คด

“อสฺต” บาลีเป็น “อตฺถ” (อัด-ถะ) ความหมายดั้งเดิมคือ “บ้าน”

อตถ + คต ตามหลักบาลีต้องเป็น “อตฺถงฺคต” อ่านว่า อัด-ถัง-คะ-ตะ แปลตามศัพท์ว่า “ไปบ้าน” = (ดวงอาทิตย์) กลับบ้าน

เกสร

อ่านว่า เก-สะ-ระ
ภาษาไทยใช้ในรูปเดียวกัน อ่านว่า เก-สอน

“เกสร” แปลตามรากศัพท์ว่า (1) “สิ่งที่ร่วงลงไปในน้ำ” (2) “สิ่งที่เป็นไปอยู่บนดอกบัว” (3) “สิ่งที่เล็กละเอียด” ความหมายเดิมจึงมุ่งหมายเฉพาะ “เกสรดอกบัว” ต่อมาขยายไปถึงเกสรดอกไม้อื่นๆ ทั่วไป และยังแปลว่า ไม้บุนนาค, พิกุล และ มหาหิงคุ์ ได้อีกด้วย

สร

อ่านว่า สะ-ระ
ภาษาไทยใช้ว่า สร (สะ-ระ) สระ (สะ-หฺระ, สะ) ศร (สอน)

“สร” มีความหมายหลายอย่าง คือ –

1 สร = สระ (ที่คู่กับพยัญชนะ) แปลตามศัพท์ว่า “อักษรที่เป็นไปเองได้โดยไม่ต้องอาศัยอักษรอื่น” หรือ “อักษรเป็นเครื่องเป็นไปได้แห่งอักษรอื่นๆ” (มีสระ พยัญชนะจึงออกเสียงได้)

2 สร = เสียง, ศัพท์ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่แล่นไปสู่ (โสตประสาท) ผู้ฟัง” ดังคำว่า “สรภัญญะ” = “สวดด้วยเสียง” หมายถึงสวดมนต์เป็นทำนอง

3 สร = ลูกศร แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นเครื่องเบียดเบียนสัตว์” หรือ “สิ่งอันเขายิงไป” (ฝรั่งว่า “สร” เป็นชื่อของไม้อ้อ [the reed, saccharum] อาวุธชนิดนี้แต่เดิมทำด้วยไม้อ้อ จึงได้ชื่อว่า “สร”)

4 สร = สระน้ำ, บึง, หนองน้ำธรรมชาติ แปลตามศัพท์ว่า “แหล่งน้ำที่เป็นไปตามปกติ”

5 นอกจากนี้ “สร” ยังแปลว่า ระลึกถึง, ไป, เคลื่อนไหว, ตามไป, ของเหลว, การไหล

“สร” เป็นคำ “พ้องรูป” ในภาษาบาลี คือเขียนเหมือนกัน แต่ความหมายต่างกัน

ภควา

อ่านว่า พะ-คะ-วา

“ภควา” ศัพท์เดิมเป็น “ภควนฺตุ” (พะ-คะ-วัน-ตุ) แปลงรูปตามการแจกด้วยวิภัตติที่หนึ่ง เอกพจน์ เป็น “ภควา” แปลทับศัพท์ว่า “พระผู้มีพระภาค”

ชี

(ภาษาไทย หรือมาจากบาลี ?)

คำว่า “ชี” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

ชี (คำนาม) = นักบวช เช่น ชีปะขาว; คําเรียกหญิงที่นุ่งขาวห่มขาว โกนคิ้วโกนผมถือศีล, แม่ชี ก็เรียก. (ส. ชี ใช้พูดต้นนามเป็นเครื่องหมายแห่งความยกย่อง).

ตป

อ่านว่า ตะ-ปะ
ในภาษาไทยใช้ว่า “ตบะ” (ตะ-บะ)

“ตป” แปลตามรากศัพท์ว่า (1) “การทำให้กายเดือดร้อน” (2) “ธรรมที่เผาบาป” (3) “ธรรมที่ยังกิเลสให้ร้อน” (4) “ข้อปฏิบัติที่ยังตนและผู้อื่นให้เดือดร้อนในนรก” (ความหมายข้อนี้เป็นทัศนะของพระพุทธศาสนาที่มองการบำเพ็ญตบะแบบผิดๆ ของเจ้าลัทธิต่างๆ)

ทสวิธราชธมฺม

อ่านว่า ทะ-สะ-วิ-ทะ-รา-ชะ-ทำ-มะ
ภาษาไทยใช้ว่า “ทศพิธราชธรรม” (ทด-สะ-พิด-ราด-ชะ-ทำ)

คำนี้ประกอบด้วยคำว่า ทส + วิธ + ราช + ธมฺม
ทส = สิบ (จำนวนสิบ)
วิธ = มี-ชนิด, ประกอบด้วย-, มี-อย่าง, มี-ประการ
ราช = พระราชา, พระเจ้าแผ่นดิน, ผู้ปกครองบ้านเมือง
ธมฺม = หลักธรรม, หลักการ, หลักปฏิบัติ
“ทสวิธราชธมฺม – ทศพิธราชธรรม” แปลว่า “หลักธรรมของพระราชาสิบประการ” = หลักธรรม 10 ประการของผู้ปกครองบ้านเมือง ประกอบด้วย –

พยุหยาตรา

บาลีคำนี้เขียนแบบไทย อ่านว่า พะ-ยุ-หะ-ยาด-ตรา
เขียนแบบบาลีเป็น “พฺยูหยาตฺรา” (มีจุด ใต้ พ, ย สระ อู)

“พฺยูหยาตฺรา” ประกอบด้วยคำว่า พฺยูห + ยาตฺรา

“พฺยูห” ออกเสียง พ นิดหนึ่งแล้วข้ามไปที่ ยู ทันที เสียงคล้ายคำว่า “เพียว” พฺยูห = เพียวหะ

“พฺยูห” แปลว่า กระบวน, พวก, หมู่, กองทัพ, กองทหาร, กลุ่ม และยังหมายถึง ตรอกตัน หรือ ซอยตัน อีกด้วย

“ยาตฺรา” อ่านว่า ยาด-ตรา (ต เป็นตัวสะกด และออกเสียงควบกับ -รา ด้วย) แปลว่า การเคลื่อนที่ไป, การดำเนินไป, การท่องเที่ยวไป, การเดินทาง, การยังชีวิตให้เป็นไป, การบำรุงรักษา

“พฺยูหยาตฺรา – พยุหยาตรา” (โปรดสังเกตวิธีเขียนคำบาลีกับคำไทย) มีความหมายว่า การเคลื่อนที่ของกองทหาร, การจัดกระบวนทัพแล้วยกไป

อุปเท่ห์เล่ห์กล
(คำไทยที่มีนัยแห่งบาลี)

“อุปเทห์” เช่นในคำว่า “เรียนคาถาแล้วต้องเรียนอุปเทห์ด้วย” หมายถึงเรียนวิธีใช้คาถานั้นด้วยเพื่อให้ขลังหรือได้ผลชะงัด

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 มีคำว่า
– อุปเท่ห์ (อุปะเท่, อุบปะเท่) (คำนาม) = อุบายดําเนินการ, วิธีดําเนินการ. (สันสกฤต อุปเทศ, บาลี อุปเทส)
– เล่ห์ (คำนาม) = กลอุบายหรือเงื่อนงําอันอาจทําให้คนอื่นหลงผิด เข้าใจผิด (ไม่บอกว่าเป็นภาษาอะไร)
– เล่ห์กล (คำนาม) = การลวงหรือล่อลวงให้หลงผิดหรือเพื่อให้เข้าใจผิด (ไม่บอกว่าเป็นภาษาอะไร)

ปฐมนิเทศ – ปัจฉิมนิเทศ
(บาลีไทย – ศัพท์บัญญัติ)

“ปฐมนิเทศ” อ่านตามหลักภาษาไทยว่า ปะ-ถม-มะ-นิ-เทด
“ปัจฉิมนิเทศ” อ่านตามหลักภาษาไทยว่า ปัด-ฉิม-มะ-นิ-เทด

ปฐม + นิเทศ = ปฐมนิเทศ
ปัจฉิม + นิเทศ = ปัจฉิมนิเทศ

“ปฐม” บาลี (ฐ ฐาน ไม่มีเชิง) อ่านว่า ปะ-ถะ-มะ แปลว่า ที่หนึ่ง, ขึ้นหน้าที่สุด, ก่อน, ชั้นต้น, เบื้องต้น, ครั้งแรก, เร็วๆ นี้, ใหม่ๆ, เพิ่งจะ

“ปัจฉิม” บาลีเขียน “ปจฺฉิม” อ่านว่า ปัด-ฉิ-มะ แปลว่า หลังที่สุด, อยู่ข้างหลัง, สุดท้าย, รั้งท้าย, ทางตะวันตก, (ในแง่คุณภาพ) ต่ำที่สุด, เลวที่สุด

“นิเทศ” บาลีเขียน “นิทฺเทส” อ่านว่า นิด-เท-สะ แปลว่า คำแสดง, คำจำแนกอธิบาย, คำไขความ, ชี้แจง, อธิบาย, ระบุ, กำหนด, แสดงออก