บาลีวันละคำ

บาลีวันละคำ

สิริมงฺคล (บาลีวันละคำ 161)

สิริมงฺคล

อ่านว่า สิ-ริ-มัง-คะ-ละ
คำนี้ใช้ในภาษาไทยว่า “สิริมงคล” อ่านตามไทยนิยมว่า สิ-หริ-มง-คน

“สิริมงคล” เป็นคำบาลีคำหนึ่งที่ติดปากคนไทย และเข้าใจความหมายกันเองว่า “อะไรอย่างหนึ่งที่ศักดิ์สิทธิ์” ถ้ามีสิ่งนั้น ถ้าถือแบบโน้น หรือถ้าได้ทำอย่างนี้แล้ว “อะไรอย่างหนึ่งที่ศักดิ์สิทธิ์” นั้นจะดลบันดาลให้เกิดความดี ความสุข ความเจริญขึ้นมาโดยที่ผู้มี ผู้ถือ หรือผู้ทำ ไม่ต้องทำอะไรอีก “อะไรอย่างหนึ่งที่ศักดิ์สิทธิ์” จะเป็นผู้จัดการให้เป็นไปเช่นนั้นเอง ดังคำที่นิยมพูดกันว่า
“…ควรมีไว้เพื่อเป็นสิริมงคล”
“รดน้ำมนต์เพื่อความเป็นสิริมงคล”
หรือแม้กระทั่ง “กินเจเพื่อความเป็นสิริมงคล”

Read More
บาลีวันละคำ

วชิรุณหิศ (บาลีวันละคำ 160)

วชิรุณหิศ

อ่านว่า วะ-ชิ-รุน-นะ-หิด

คำนี้ในภาษาบาลีแยกศัพท์เป็น วชิร (วะ-ชิ-ระ) + อุณฺหีส (อุน-นะ-ฮี-สะ ออกเสียง นะ แผ่วๆ คล้าย อุน-หนีด-สะ)

วชิร + อุณฺหีส = วชิรุณฺหีส (-หีส เขียนตามหลักนิยมไทยเป็น -หิศ) = วชิรุณหิศ

Read More
บาลีวันละคำ

นาฬิกา (บาลีวันละคำ 159)

นาฬิกา

อ่านว่า นา-ลิ-กา

เป็นคำบาลีที่ออกจะประหลาดคำหนึ่ง คือศัพท์เดิมว่า “นาล” หรือ “นาฬ” (นา-ละ) แล้วเป็น “นาลิ” หรือ “นาฬิ” แล้วมาเป็น “นาฬิกา”

นาล, นาฬ, นาลิ, นาฬิ, นาฬิกา แปลว่า ลำต้น, ก้าน, ท่อ, หลอด, ขวด, กล่อง, ปล้อง หรือกระบอก และเป็นมาตราตวง แปลว่า ทะนาน

Read More
บาลีวันละคำ

สมาธิ [2] (บาลีวันละคำ 158)

สมาธิ [2]

เคยกล่าวถึง “สมาธิ” ในแง่ภาษาแล้ว (บาลีวันละคำ (43) 15-6-55) ครั้งนี้ขอกล่าวถึงในแง่ความเข้าใจ

– “สมาธิ” หมายถึงความมีใจตั้งมั่น, ความตั้งมั่นแห่งจิต, การทำให้ใจสงบแน่วแน่ ไม่ฟุ้งซ่าน, การมีจิตกำหนดแน่วแน่อยู่ในสิ่งใดสิ่งหนึ่งโดยเฉพาะ, ความมีอารมณ์เป็นอันเดียว คือมีจิตแน่วแน่อยู่ในอารมณ์อันเดียว

Read More
บาลีวันละคำ

กปิ (บาลีวันละคำ 157)

กปิ

อ่านว่า กะ-ปิ (เสียงเดียวกับ “กะปิ ที่ใช้ปรุงเครื่องแกงหรือตำน้ำพริก)

“กปิ” แปลตามรากศัพท์ว่า “สัตว์ที่เคลื่อนไหวเรื่อย” คือ ลิง
“กปิ” ใช้ในภาษาไทย (โดยมากใช้ในกาพย์กลอน) ว่า “กระบี่” เช่น “ขุนกระบี่” คือ หนุมาน

Read More
บาลีวันละคำ

เสล (บาลีวันละคำ 156)

เสล

อ่านว่า เส-ละ

“เสล” ผันรูปมาจาก “สิลา” (ภาษาไทยนิยมตามรูปสันสกฤต คือ “ศิลา”) ซึ่งแปลว่า หิน
“สิลา-ศิลา” ที่ผันเป็น “เสล” (อิ เป็น เอ, อา เป็น อ) ใช้เป็นคำคุณศัพท์ของภูเขา
ภูเขามีหลายชนิด เช่นภูเขาดิน, ดินปนหิน และภูเขาหินล้วน “เสล” หมายถึงภูเขาหินล้วน

Read More
บาลีวันละคำ

สาร (บาลีวันละคำ 155)

สาร

อ่านว่า สา-ระ
ในภาษาไทยใช้ทั้ง สาร (สาน) และ สาระ

“สาร” หมายถึงแก่น, ชั้นในที่สุดและส่วนที่แข็งที่สุดของสิ่งใดสิ่งหนึ่ง, แก่นหรือแกนของไม้, ส่วนสำคัญ, ส่วนที่ดีที่สุด, ใจความสำคัญของเรื่อง, เนื้อแท้, ประเสริฐยิ่ง, แข็งแรง, คุณค่า

Read More
บาลีวันละคำ

กนฺตาร (บาลีวันละคำ 154)

กนฺตาร

อ่านว่า กัน-ตา-ระ

ในภาษาไทยใช้ว่า “กันดาร” (อ่านว่า กัน-ดาน) และเข้าใจความหมายกันว่า หมายถึงป่าดง, ทางลําบาก, อัตคัด, ฝืดเคือง, หายาก เช่น กันดารข้าว กันดารน้ำ, ลําบาก, แห้งแล้ง คํานี้มักใช้แก่เวลา ท้องที่ หรือถิ่นที่มีลักษณะเช่นนั้น เช่น คราวกันดาร ทางกันดาร ที่กันดาร

Read More
บาลีวันละคำ

สาสน (บาลีวันละคำ 153)

สาสน

อ่านว่า สา-สะ-นะ

“สาสน” มีรากศัพท์มาจาก “สาส” ธาตุ ในความหมายว่า “สั่งสอน” และ “สสฺ” ธาตุ ในความหมายว่า “เบียดเบียน”
แปลตามศัพท์ว่า (1) “คำอันท่านสั่งสอน” (2) “คำเป็นเครื่องสั่งสอนชาวโลกพร้อมทั้งเทวโลก” (3) “คำสั่งสอนที่เบียดเบียนกิเลส”

Read More
บาลีวันละคำ

อนตฺตา (บาลีวันละคำ 152)

อนตฺตา

เขียนแบบไทยว่า “อนัตตา” อ่านว่า อะ-นัด-ตา

“อนตฺตา” มาจาก น + อตฺตา = อนตฺตา

“อตฺตา” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ทำให้ชีวิตดำเนินต่อเนื่องไปได้” “ผู้เป็นที่ตั้งแห่งความถือตัวว่าเป็นเรา” แปลตามที่เข้าใจกันคือ “ตัวตน” (self, soul)

น > อน + อตฺตา = อนตฺตา > อนัตตา จึงแปลว่า “ไม่ใช่ตน” หรือ “ไม่มีตน” (not-self or soulless)

“อนัตตา” เป็นข้อหนึ่งในกฎ “ธรรมนิยาม” หรือ “ไตรลักษณ์” กฎประจำโลก 3 อย่าง คือ –

Read More
น้อมสำนึกในพระมหากรุณาธิคุณเป็นล้นพ้นอันหาที่สุดมิได้