บาลีวันละคำ

กา

อ่านว่า ตี-กา (ฎ ปฎัก)
ภาษาไทยใช้ว่า ฏีกา (ฎ ชฎา)

“ฏีกา” มีรากศัพท์มาจาก “ฏิก” (ติ-กะ) ธาตุ แปลว่า “รู้” หรือ “บรรลุ” ลง อ ปัจจัย และ อา อิตถีลิงค์ = ฏิก + อ + อา = ฏิกา
ยืดเสียง ฏิ เป็น ฏี (ภาษาไวยากรณ์ว่า “พฤทธิ์ อิ เป็น อี”) = ฏีกา แปลตามศัพท์ว่า “ถ้อยคำเป็นเครื่องรู้ข้อความ”

อตฺถกถา

อ่านว่า อัด-ถะ-กะ-ถา
ในภาษาไทยนิยมเขียนว่า “อรรถกถา” อ่านเหมือนกัน

“อตฺถกถา” ประกอบด้วยคำว่า อตฺถ + กถา = อตฺถกถา

“อตฺถ” แปลว่า เนื้อความ, ใจความ, ความหมาย, ความมุ่งหมาย, ผล, ประโยชน์

“กถา” แปลว่า ถ้อยคำ, เรื่อง, คำกล่าว, คำอธิบาย

“อตฺถกถา – อรรถกถา” แปลตามศัพท์ว่า “คำอธิบายความหมาย”

“อรรถกถา” ไม่ใช่ชื่อคัมภีร์เล่มใดเล่มหนึ่งโดยเฉพาะ แต่เป็นคัมภีร์อธิบายความในพระไตรปิฎก = คัมภีร์เล่มไหนแต่งขึ้นเพื่ออธิบายความในพระไตรปิฎก ก็เรียกคัมภีร์เล่มนั้นว่า “อรรถกถา”

ชาตก (3)

ชาดกในพระไตรปิฎกเป็นเพียงคำกล่าวโต้ตอบกันของบุคคลในเรื่อง พร้อมทั้งพระดำรัสของพระพุทธเจ้าที่ตรัสสรุปหรือแสดงคติธรรมเท่านั้น ไม่มีรายละเอียดใดๆ
รายละเอียดของเรื่องจะอยู่ในคัมภีร์ชั้นอรรถกถาที่ เรียกว่า “ชาตกัฏฐกถา” (ชา-ตะ-กัด-ถะ-กะ-ถา, เรียกให้ง่ายว่า “อรรถกถาชาดก”)

ชาตก (2)

“ชาตก” หรือชาดก เป็นเรื่องที่บันทึกไว้ในพระไตรปิฎก ฉบับอักษรไทยคือเล่มที่ 27 และ 28 จัดอยู่ในส่วนพระสุตตันตปิฎกหรือพระสูตร

ชาตก (1)

อ่านว่า ชา-ตะ-กะ
ภาษาไทยใช้ว่า “ชาดก” อ่านว่า ชา-ดก (ต เต่า เป็น ด เด็ก)

คำว่า “ชาตก” ประกอบด้วย ชาต (เรื่องที่เกิดแล้ว) + เก (ธาตุ แปลง เอ เป็น อ = เก เป็น ก = ส่งเสียง, กล่าว, บอกเล่า) + อ (ปัจจัย) = ชาตก แปลตามศัพท์ว่า “กล่าวถึงเรื่องอันเกิดมีในภพชาติก่อน”

อยุธยา
(บาลีแปลง)

เรามักเข้าใจว่า “อยุธยา” เป็นภาษาบาลี แต่ความจริงแล้วคำนี้ไม่มีในภาษาบาลี มีคำที่คล้ายที่สุดคือ “ยุทฺธ” (ยุด-ทะ) แปลว่า การรบ, ศึกสงคราม, การต่อสู้
ยุทฺธ เติม “อ” (อะ) เข้าข้างหน้าเป็น “อยุทฺธ” ก็แปลว่า “ไม่รบ” ซึ่งไม่ใช่ความหมายของคำว่า “อยุธยา”

ธูป

อ่านว่า ทู-ปะ
ภาษาไทยใช้ทับศัพท์ว่า “ธูป” อ่านว่า ทูบ

คำว่า “ธูป” นี้ บางท่านอาจเข้าใจว่า “ไม่ใช่ภาษาบาลี”
แต่ความจริงคือ “ธูป” เป็นภาษาบาลีแท้ๆ ตั้งวิเคราะห์ (หมายถึงกระบวนการปรุงศัพท์ขึ้นให้เป็นคำ) ว่า –
ธูเปตีติ ธูโป = สิ่งใดส่องแสง สิ่งนั้นเรียกว่า ธูป

ชยนาท

อ่านว่า ชะ-ยะ-นา-ทะ

ประกอบด้วยคำว่า ชย + นาท = ชยนาท

“ชย” แปลว่า ความชนะ, ความมีชัย, การปราบ, การพิชิต, ชัยชนะ (รากศัพท์ คือ “ชิ” แปลง อิ เป็น เอ = เช, แปลง เอ เป็น อย = ชย)

“นาท” แปลว่า ความบันลือ, เสียงบันลือ, เสียงร้อง, เสียงดัง, เสียงร้องคำราม, เสียงโห่ร้อง (รากศัพท์คือ “นท” ยืดเสียง น เป็น นา)

“ชยนาท” แปลรวมกันว่า “เสียงบันลือในการที่มีชัยชนะ” หรือจะแปลสั้นๆ ว่า “โห่ร้องฉลองชัย” ก็ได้

ข้อสังเกตในคำนี้ คือ –

อรหนฺต (2)

อ่านว่า อะ-ระ-หัน-ตะ
แปลทับศัพท์ว่า “พระอรหันต์” คือพระอริยบุคคลชั้นสูงสุด หมดกิเลสสิ้นเชิง เมื่อยังมีชีวิตอยู่ก็ทำประโยชน์ให้แก่ผู้อื่น เมื่อดับขันธนิพพานแล้วไม่เกิดในภพภูมิใดๆ อีก (ดู บาลีวันละคำ (63) 7-7-55)

เตปิฏก

อ่านว่า เต-ปิ-ตะ-กะ

ประกอบด้วยคำว่า ติ (แปลงเป็น เต) + ปิฏก = เตปิฏก

“ติ” แปลว่า “สาม” (จำนวนสาม)

“ปิฏก” ความหมายแรก แปลว่า ตะกร้า, กระจาด, กระบุง, ปุ้งกี๋
อีกความหมายหนึ่ง แปลว่า คัมภีร์, ตำรา

ในที่นี้ “ปิฏก” หมายถึงคัมภีร์, ตำรา