บาลีวันละคำ

ปาก

อ่านว่า วิ-ปา-กะ
ใช้ในภาษาไทยว่า “วิบาก” (วิ-บาก)

“วิปาก-วิบาก” แปลตามรากศัพท์ว่า “สิ่งที่สุกแล้วอย่างไม่เหลือ” = ไม่มีส่วนที่ยังดิบเหลืออยู่
แปลเอาความหมายว่า ผล, การสำเร็จผล, ผลิตผล, ผลที่เกิดจากเหตุ หรือผลของกรรม

ทีฆายุก

อ่านว่า ที-คา-ยุ-กะ

ประกอบด้วยคำว่า ทีฆ (= ยาว) + อายุ (= เวลาที่ดำรงชีวิตอยู่) + ก (ปัจจัย = ผู้-, ผู้มี-) = ทีฆายุก แปลว่า “ผู้มีอายุยืนนาน”

“ทีฆายุก” เป็นคุณศัพท์
– ขยายคำนามที่เป็นเพศชาย เป็น “ทีฆายุโก”
– ขยายคำนามที่เป็นเพศหญิง เป็น “ทีฆายุกา”

อาตุร

อ่านว่า อา-ตุ-ระ
ในภาษาไทยใช้ว่า “อาดูร” (อา-ดูน)

ในภาษาบาลี “อาตุร” แปลตามรากศัพท์ว่า –

1 “ผู้ไปต่อเนื่อง” (คือไปหาหมอเป็นประจำ)
2 “ผู้ไปโดยเร็ว” (คือรีบไปหาหมอ)

ลามก

อ่านว่า ลา-มะ-กะ

“ลามก” แปลตามรากศัพท์ว่า

1- “ผู้อันเขาตำหนิ” ประกอบด้วย ลมฺ (ธาตุ = ตำหนิ) + ณฺวุ (ปัจจัย) แปลง ณฺวุ เป็น อก = ลมฺ + อก = ลามก

2- “ผู้ถือเอาภาวะที่เลว” ประกอบด้วย ลา (ธาตุ = ถือเอา) + มก (ปัจจัย) = ลามก

มาน

อ่านว่า มา-นะ

แปลตามรากศัพท์ว่า “อาการที่ต้องการให้เขานับถือ” “อาการที่ถือตัว (ว่าดีกว่าเขาเป็นต้น)”

มานะ มี 3 แบบ คือ –

1 มานะ “เราเท่ากับเขา” = ถือตัวธรรมดา
2 อติมานะ “เราดีกว่าเขา” = ดูหมิ่นคนอื่น
3 โอมานะ “เราเลวกว่าเขา” = ดูถูกตัวเอง

วสฺสิกสาฏก

อ่านว่า วัด-สิ-กะ-สา-ตะ-กะ

“วสฺสิก” แปลว่า “สำหรับฤดูฝน”
“สาฏก” แปลว่า “ผ้า”

วสฺสิก + สาฏก = วสฺสิกสาฏก แปลว่า “ผ้าสำหรับฤดูฝน” หมายถึง “ผ้าที่ใช้ผลัดนุ่งอาบน้ำฝน” เรียกสั้นๆ ว่า “ผ้าอาบน้ำฝน” หรือ “ผ้าอาบ”

อริยปุคฺคล

อ่านว่า อะ-ริ-ยะ-ปุก-คะ-ละ
ใช้ในภาษาไทยว่า “อริยบุคคล” (อะ-ริ-ยะ-บุก-คน)
ประกอบด้วยคำว่า อริย (เจริญ, ประเสริฐ, ผู้ไกลจากข้าศึกคือกิเลส) + ปุคฺคล (บุคคล, คน) = อริยปุคฺคล

วาสนา

อ่านว่า วา-สะ-นา
ในภาษาไทยใช้เหมือนบาลี แต่อ่านว่า วาด-สะ-หนา

“วาสนา” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่อยู่ในจิต” “สิ่งอันเขาบ่มเพาะมา”
ขยายความว่า กิริยาอาการหรือลักษณะการพูดจา ที่เป็นเอกลักษณ์พิเศษของบุคคล ซึ่งเกิดจากกิเลสบางอย่าง และได้สั่งสมอบรมมาเป็นเวลานานจนเคยชินติดเป็นพื้นนิสัยประจำตัว

ปฏิสนฺธิ

อ่านว่า ปะ-ติ-สัน-ทิ
ในภาษาไทยใช้ว่า “ปฏิสนธิ” (ปะ-ติ-สน-ทิ)
ประกอบด้วย ปฏิ (= เฉพาะ, ตอบ, ทวน, กลับ) + สนฺธิ (= การต่อ) = ปฏิสนฺธิ แปลตามศัพท์ว่า “ต่อเฉพาะ” “กลับไปต่อ” หมายถึงจิตขณะแรกที่มีการเกิดในภพภูมิใหม่
ความหมายที่เข้าใจกันคือ เริ่มมีชีวิตใหม่เกิดขึ้น

จุติ

อ่านว่า จุ-ติ
ใช้ในภาษาไทยเหมือนบาลี อ่านว่า จุ-ติ และ จุด-ติ

ศัพท์นี้ประกอบขึ้นจาก จวฺ (ธาตุ = เคลื่อน) + ติ (ปัจจัย) = จุติ
กระบวนการทางไวยากรณ์ คือ แปลง จวฺ เป็น จุ หรือแปลง อะ ที่ จ เป็น อุ (จ = จุ) ลบ วฺ ที่สุดธาตุ