บาลีวันละคำ

มคฺคนายก

อ่านว่า มัก-คะ-นา-ยะ-กะ

ใช้ในภาษาไทยว่า “มรรคนายก” (มัก-คะ-นา-ยก)

ประกอบด้วยศัพท์ว่า มคฺค ( = ทาง) + นายก ( = ผู้นำ) = มคฺคนายก แปลตามตัวว่า “ผู้นําทาง”

มํสวิรติ

อ่านว่า มัง-สะ-วิ-ระ-ติ
คำนี้ประสมขึ้นจากศัพท์ว่า มํส (= เนื้อสัตว์) + วิรติ (= การงดเว้น)
เขียนในภาษาไทยว่า “มังสวิรัติ” (มัง-สะ-วิ-รัด)

มังสวิรัติ หมายถึงการงดเว้นกินเนื้อสัตว์ และเป็นคำเรียกอาหารที่ไม่มีเนื้อสัตว์ มีแต่พืชผัก ว่า อาหารมังสวิรัติ

โพธิสตฺต

อ่านว่า โพ-ทิ-สัด-ตะ

ใช้ในภาษาไทยวา “โพธิสัตว์” (โพ-ทิ-สัด)
หมายถึงท่านผู้ที่จะได้ตรัสรู้เป็นพระพุทธเจ้า และกำลังบำเพ็ญบารมี 30 ทัศอยู่

ทกฺขิณา

อ่านว่า ทัก-ขิ-นา

ทกฺขิณา แปลตามศัพท์ว่า
(1) “ทานที่คนเชื่อผลของกรรมแล้วให้” (= ให้เพราะเชื่อว่าให้แล้วมีผล)
(2) “เหตุเป็นเครื่องเจริญด้วยสมบัติตามที่ปรารถนา” (= ปรารถนาสมบัติใดๆ ทำบุญให้ทาน แล้วสมบัตินั้นๆ จะเกิดมีขึ้นและเจริญขึ้นสมปรารถนา)

อิตฺถี

อ่านว่า อิด-ถี
ภาษาไทยนิยมใช้ตามรูปภาษาสันสกฤต คือ “อิสตรี” (อิด-สัด-ตฺรี) หรือ “สตรี” (สัด-ตฺรี)

นาค

บาลีอ่านว่า นา-คะ
ใช้ในภาษาไทย อ่านว่า นาก

อุเปกฺขา

อ่านว่า อุ-เปก-ขา
ใช้ในภาไทยว่า “อุเบกขา” (อุ-เบก-ขา)

อุเบกขา มีความหมาย 2 นัย คือ
1 กิริยาที่เสวยอารมณ์ไม่สุขไม่ทุกข์ / ไม่ชอบไม่ชัง = วางอารมณ์เป็นกลาง
ความหมายนี้ อุเบกขา มาจากศัพท์ว่า อุป + อิกฺขา = อุเปกฺขา
อุป แปลว่า “ใกล้” หมายถึง “ใกล้ทั้งสุขใกล้ทั้งทุกข์” = อยู่ตรงกลางระหว่างสุขกับทุกข์ หรือระหว่างชอบกับชัง = เฉยๆ
อิกฺขา แปลว่า “กิน,เสวย”

ภวนฺตุ เต

อ่านว่า ภะ-วัน-ตุ – เต

เป็นคำสุดท้ายในบทอนุโมทนาที่เราได้ยินพระท่านสวดในงานบุญ จนจำได้ติดหูติดปากเป็นส่วนมาก แต่อาจจะไม่รู้ความหมาย

ภวนฺตุ เต แปลว่า “จงมีแก่ท่าน”

ข้อความเต็มๆ พร้อมทั้งคำแปลมีดังนี้ (ภาษาบาลีเขียนแบบคำอ่าน)

อกตญฺญู

อ่านว่า อะ-กะ-ตัน-ยู
ในภาษาไทยเขียน “อกตัญญู” อ่านเหมือนบาลี

เป็นคำที่เราคุ้นในภาษาไทย แต่ที่อาจจะไม่คุ้นก็คือ คำนี้มีความหมายทั้งในทางเสีย และในทางดี

ความหมายในทางเสียซึ่งเราคุ้นกัน ก็คือ อกตัญญู แปลว่า “ผู้ไม่รู้อุปการคุณที่ท่านทําแก่ตน”

ภริยา

อ่านว่า พะ-ริ-ยา
ภาษาไทยใช้ว่า “ภริยา” (พะ-ริ-ยา) และ “ภรรยา” (พัน-ยา, พัน-ระ-ยา)

“ภริยา” รากศัพท์คือ ภรฺ (ธาตุ ในความหมายว่า “เลี้ยง”) + อิ อาคม + ย ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์