บาลีวันละคำ

ติ- , เต-

อ่านว่า ติ, เต

“ติ” และ “เต” แปลว่า “สาม” (จำนวน 3)

โปรดสังเกตยัติภังค์ (hyphen) ที่ท้ายคำ ซึ่งหมายความว่าไม่ใช่คำที่ใช้เดี่ยวๆ จะต้องมีคำนามอื่นมาต่อท้ายเสมอ
เมื่อนำมาใช้ในภาษาไทยมักผันรูปเป็น ไตร- เช่น

จีวร

บาลีอ่านว่า จี-วะ-ระ

ภาษาไทยใช้ตามบาลี อ่านว่า จี-วอน

คำนี้เป็นตัวอย่างภาษาบาลีที่คนไทย “รู้จักดีเสียจนไม่รู้จัก”
พอพูดว่า “จีวร” เราก็รู้กันทันทีว่าคือ “ผ้าที่พระห่ม”
แต่ถ้าถามว่า คำว่า “จีวร” แปลว่าอะไร เราก็ไม่รู้ คือไม่ได้นึก

นครโสภินี

อ่านว่า นะ-คะ-ระ-โส-พิ-นี

ในภาษาบาลี แสดงความเป็นมาของความหมายไว้ว่า
นครํ โสเภตีติ นครโสภินี
(นะ-คะ-รัง-โส-เพ-ตี-ติ-นะ-คะ-ระ-โส-พิ-นี)
แปลว่า “หญิงใด ย่อมทำบ้านเมืองให้งาม หญิงนั้น ชื่อว่านครโสภินี”
ในภาษาไทย เขียนว่า โสภิณี, โสเภณี, นครโสเภณี

อปโลกน

อ่านว่า อะ-ปะ-โล-กะ-นะ

แปลว่า การบอกเล่า, การบอกกล่าวแก่ที่ประชุมเพื่อให้รับทราบพร้อมกัน หรือขอความเห็นชอบร่วมกันในกิจบางอย่างของส่วนรวม, การแจ้งให้ทราบ, การประกาศข้อมติของส่วนรวมเพื่อให้รับทราบ, การขออนุญาต, การได้รับอนุญาต, การบอกลา

ปาณาติปาต

อ่านว่า ปา-นา-ติ-ปา-ตะ

ประกอบด้วย ปาณ + อติ + ปาต = ปาณาติปาต
“ปาณ” แปลว่า “ลมหายใจ” (คำเดียวกับที่คุ้นๆ ว่า “ลมปราณ”) ในที่นี้หมายถึง “(คน, สัตว์) ที่มีลมหายใจ”
“อติ” แปลว่า ยิ่ง, เกิน, ล่วง
“ปาต” แปลว่า “การตกไป, การทำให้ตกไป”
ใช้ในภาษาไทยว่า ปาณาติบาต (ปา-นา-ติ-บาด)

อนุโมทนา / อนุโมทามิ

อ่านว่า อะ-นุ-โม-ทะ-นา / อะ-นุ-โม-ทา-มิ

“อนุโมทนา” ประกอบด้วย อนุ + มุท + ยุ

“อนุ” แปลว่า ภายหลัง, ตามหลัง, เนืองๆ
“มุท” เป็นธาตุ (= รากศัพท์) แปลว่า ยินดี, ชื่นชม
“ยุ” เป็นปัจจัย (บาลีเป็นภาษาที่มีวิภัตติปัจจัย) แปลว่า การ-, ความ-

ปญฺญา

อ่านว่า ปัน-ยา

มีรากศัพท์มาจาก ป + ญา ซ้อน ญฺ = ปญฺญา
“ป” (ปะ) มีความหมายว่า ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก
“ญา” แปลว่า “รู้”
ภาษาไทยเขียนว่า “ปัญญา” อ่านเหมือนบาลี

ปุญฺญ

อ่านว่า ปุน-ยะ

ปุญฺญ แปลตามรากศัพท์ว่า –
1 – “กรรมที่ชำระสันดานของผู้กระทำให้สะอาด”
2 – “สภาวะอันทำให้เกิดความน่าบูชา”
3 – “การกระทำอันทำให้เต็มอิ่มสมน้ำใจ”

อเนก

อ่านว่า อะ-เน-กะ

ประสมขึ้นจากคำว่า น + เอก (นะ บวก เอกะ)

น (นะ) แปลว่า “ไม่ใช่”
เอก (เอ-กะ) แปลว่า “หนึ่ง” (จำนวน 1)

ตามกฎไวยากรณ์บาลี ถ้าพยางค์แรกของคำที่ “น” ไปประสมด้วย ขึ้นต้นด้วย “อ” คือ อะ อา อิ อี อุ อู เอ โอ ท่านให้แปลง “น” เป็น “อน” (อะ-นะ)

ปญฺจวีส

อ่านว่า ปัน-จะ-วี-สะ

“ปญฺจ” แปลว่า “ห้า” (จำนวน 5)
“วีส” แปลว่า “ยี่สิบ” (จำนวน 20)
“ปญฺจวีส” แปลว่า “ยี่สิบห้า”