Author: Admin ชมรมธรรมธารา

สญฺญา

อ่านว่า สัน-ยา
ภาษาไทยเขียน “สัญญา” อ่านเหมือนบาลี

“สญฺญา” ประกอบด้วย สํ (พร้อมกัน) + ญา (ธาตุ = รู้) = สญฺญา มีความหมายหลายอย่าง คือ
– ความรู้สึก, ความรับรู้, ความจำได้, ความหมายรู้
– ความสังเกตจดจำ, ความสุขุม, ความตระหนัก
– แนวความคิด, ความคิด, ความเข้าใจ
– สัญญาณ, กิริยาท่าทาง, เครื่องแสดง, เครื่องหมาย
– ความประทับใจที่เกิดจากความรู้สึกและการจำได้, ความรู้สึกว่ามีบางสิ่งที่เหมือนกัน (เช่นเห็นคนหนึ่งแล้วนึกถึงอีกคนหนึ่ง)

จราจร
(บาลีไทย)

อ่านว่า จะ-รา-จอน

“จราจร” ตามรูปศัพท์ ประกอบด้วย จร + อาจร = จราจร
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายของ “จราจร” ไว้ว่า “การที่ยวดยานพาหนะ คน หรือ สัตว์พาหนะเคลื่อนไปมาตามทาง”
คำว่า “เคลื่อนไปมา” ส่องเจตนาว่า “จร” ให้หมายถึง “ไป” และ “อาจร” ให้หมายถึง “มา” ทำนองเดียวกับ คมน = ไป, อาคม = มา : คมนาคม = การไปมา

อนฺธพาล

อ่านว่า อัน-ทะ-พา-ละ
ภาษาไทยเขียน “อันธพาล” อ่านว่า อัน-ทะ-พาน

“อนฺธพาล” ประกอบด้วย อนฺธ + พาล = อนฺธพาล
“อนฺธ” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ป่วยทางจักษุ” ความหมายตามตัวคือ มืด, ตาบอด, ถูกทำให้แลไม่เห็น, ถูกปิดตา. ความหมายตามสำนวนคือ มืดมนทางใจ, มีใจไม่สดใส, ไม่มีเหตุผล, ไม่รู้ผิดชอบชั่วดี

“พาล” มีความหมาย 2 อย่าง คือ –
1 เด็กอ่อน, เด็กน้อย (แปลตามศัพท์ : “ผู้อันบิดามารดาคอยระวัง” “ผู้อันบิดามารดาต้องพาไปด้วย”)
2 คนพาล, คนโง่, ผู้อ่อนด้อย, ผู้ขาดเหตุผล (แปลตามศัพท์ : “ผู้มีชีวิตอยู่เพียงหายใจเข้าออก” “ผู้ตัดประโยชน์สองอย่าง คือประโยชน์ตนประโยชน์ท่าน”)

ยุคล

อ่านว่า ยุ-คะ-ละ
ในภาษาไทยใช้เหมือนกัน อ่านว่า ยุ-คน ถ้ามีศัพท์อื่นต่อท้าย อ่านว่า ยุ-คน-ละ-

“ยุคล” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ประกอบกันอยู่” หมายถึงคู่, ทั้งสอง, สิ่งที่เป็นคู่กัน เช่น ยุคลบาท (ยุ-คน-ละ-บาด) = เท้าทั้งคู่

“ยุคล” มีรากเดียวกับ “ยุค” (ยุ-คะ) ความหมายเดิมคือ ไม้ขวางเทียมคันไถหรือเกวียน คือแอก ซึ่งปกติใช้โคสองตัว (“ยุค” ความหมายนี้ใกล้กับภาษาอังกฤษ yoke = แอก, นำมาเข้าคู่, เทียมแอก)
“ยุค” จึงกลายความหมายเป็น “คู่” คือสองตัว หรือสองชิ้น และหมายถึงสิ่งที่เป็นคู่กันอยู่โดยปกติ
และเมื่อมองไปที่ชายหญิงที่ครองคู่กันแล้วมีลูกสืบเชื้อสาย ช่วงอายุขัยของคนคู่หนึ่งจึงเรียกว่า “ยุค” (ภาษาไทยอ่านว่า “ยุก”) “ยุค” จึงขยายความหมายไปอีกเป็น-คราว, สมัย, ระยะกาลที่จัดแบ่งตามช่วงอายุของคนและตามเหตุการณ์หรือสภาพความเป็นไปของโลก

เปม

อ่านว่า เป-มะ

“เปม” สันสกฤตเป็น “เปฺรมนฺ” (ปฺเร-มัน) พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 มีคำว่า “เปรม” (เปฺรม) ให้ความหมายว่า สบาย, รื่นเริง, อิ่มใจ; ความรัก, ความชอบใจ

“เปม” แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะแห่งความรัก” “ภาวะแห่งความอิ่มเอิบ”
ความหมายที่เข้าใจกันคือ ความรัก, ความเยื่อใย, ความเสน่หา

ความรักแบบ “เปม-เปฺรมนฺ-เปรม” มี 2 ลักษณะ คือ –
1 เคหสิตเปม (เค-หะ-สิ-ตะ-เป-มะ) แปลตามศัพท์ว่า “รักอาศัยเรือน” คือรักที่ต้องปลูกสร้างบ้านเรือน ท่านว่าชั้นเดิมเพื่อปิดบังจากสายตาของบุคคลที่สามเมื่อเวลาร่วมรัก ต่อมาก็ใช้เป็นที่อยู่อาศัยด้วย เป็นที่มาของคำว่า “ออกเรือน” หรือ “มีเรือน” ในภาษาไทย ซึ่งหมายถึงมีคู่ครอง
2 สทฺธาเปม (สัด-ทา-เป-มะ) แปลตามศัพท์ว่า “รักด้วยศรัทธา” คือรักด้วยความนับถือ เลื่อมใส ชื่นชม ยินดี ยกย่อง ปราศจากตัณหาราคะ

ผาสุก

อ่านว่า ผา-สุ-กะ
ภาษาไทยใช้เหมือนกัน อ่านว่า ผา-สุก

“ผาสุก” (เป็น “ผาสุ” (ผา-สุ) ก็มี) แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่ชอบใจ” “ภาวะที่เบียดเบียนความทุกข์” หมายถึง ความสบาย, ความสะดวก, ความง่าย, ความรื่นรมย์, ความพอใจ, ความเพลิดเพลิน, ความบันเทิง, ความสนุกสนาน, น่าพอใจ, น่าดู, ให้ความพอใจ, น่ายินดี, ทำให้พอใจ, ทำให้ถูกใจ

โปรดสังเกตว่า “ผาสุก” ก ไก่ สะกด
คำนี้มักสะกดผิดเป็น “ผาสุข” (ข ไข่ สะกด) เพราะเราคุ้นกับคำว่า “สุข”
เคยมีผู้อธิบาย (ผิดๆ) ว่า “ผาสุข” คือ มีความสุขมั่นคงเหมือนภูผา ถ้าเขียนเป็น “ผาสุก” ก็จะหมายความว่า หินที่ถูกเผาจนสุก ซึ่งไม่ใช่สัญลักษณ์แห่งความสุข

มริยาท

อ่านว่า มะ-ริ-ยา-ทะ
ภาษาไทยใช้ว่า “มารยาท” (มา-ระ-ยาด) และ “มรรยาท” (มัน-ยาด)

ส่วนประกอบของ “มริยาท” คือ ปริ (รอบ) + อา (กลับความ) + ทา (ธาตุ = ให้.กลับความ = ยึดเอา)
กระบวนการทางไวยากรณ์ คือ แปลง ป เป็น ม : ปริ = มริ
ลง ย อาคม ระหว่าง มริ + อา : มริ + ย + อา = มริยา + ทา
ลดเสียง อา ที่ ทา เป็น อ = มริยาท

“มริยาท” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่กำหนดยึดถือ” แปลตามความหมายว่า กรอบ, ขอบเขต, เขตแดน, ขีดคั่น, ฝั่ง, เขื่อน, กฎ, การควบคุม, อยู่ในเส้นหรือเขตแดน, ปฏิบัติตามกฎ, อยู่ในความควบคุม

มายา – ยามา

บาลี 2 คำนี้ สลับเสียงสลับคำเหมือนจะล้อกัน แต่เป็นคนละคำกัน และมีความหมายคนละอย่าง

“มายา” เป็นคำบาลีที่เราค่อนข้างคุ้น มีความหมายว่า รูปลวง, การลวง, การล่อลวง, การหลอกลวง, การโกง, เล่ห์กระเท่ห์, เล่ห์กล, การแสร้งทํา, การตบตา, การหน้าไหว้หลังหลอก, สูตรลึกลับ, กลวิเศษ, การเล่นกล
“มายา” มีรูปคำ เสียง และความหมายอย่างเดียวกับ magic ในภาษาอังกฤษ

“ยามา” เป็นชื่อสวรรค์ชั้นที่ 3 ในภูมิสวรรค์ 6 ชั้น คือ จาตุมหาราชิกา ดาวดึงส์ ยามา ดุสิต นิมมานรดี ปรนิมมิตวสวัตดี
สวรรค์ชั้นยามามีท้าวสุยามเทพบุตรเป็นผู้ปกครอง

ชื่อ “ยามา” มีความหมายว่า “เทพผู้ไปจากทุกข์” “เทพผู้ถึงสุขทิพย์”
ปกติศัพท์นี้เป็น “ยาม” (ยา-มะ) แต่เมื่อเป็นชื่อสวรรค์ ใช้เป็นพหูพจน์ จึงเป็น “ยามา”

ผู้ที่ไม่คุ้นกับชื่อ “ยามา” มักเข้าใจผิดว่าสวรรค์ชั้นนี้ชื่อ “มายา” ซ้ำยังอธิบายว่า เป็นสวรรค์ชั้นที่มีความสวยงามชวนพิศวงหลงใหลราวกับมนตร์เสน่ห์มายา

สันถวไมตรี

“สันถว” เป็นคำบาลี เขียนว่า “สนฺถว” อ่านว่า สัน-ถะ-วะ แปลตามศัพท์ว่า “ความชมเชย” แต่ใช้ในความหมายว่า ความคุ้นเคย, ความสนิทสนม
พจน.42 ให้ความหมายไว้ว่า การนิยมชมชอบกัน, การสรรเสริญซึ่งกันและกัน; ความคุ้นเคย, ความสนิทสนมกัน
ฝรั่งแปล “สนฺถว” ว่า acquaintance, intimacy
พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปล intimacy ว่า ใกล้ชิด, สนิทสนม, สนิทสนมกันในทางชู้สาว
เมื่อตอนเรียนบาลี อาจารย์ท่านสอนให้แปลศัพท์ “สนฺถว” ว่า “ความเชยชิด”

“สนฺถว” เป็นความสนิทสนมอย่างแนบแน่น ถ้าเพศเดียวกันก็ระดับเพื่อนรักเพื่อนเกลอ คือเพื่อนที่สามารถตายแทนกันได้ ถ้าต่างเพศก็ถึงระดับคู่นอน

นิทาน

อ่านว่า นิ-ทา-นะ
ภาษาไทยใช้เหมือนกัน อ่านว่า นิ-ทาน

“นิทาน” (นิ + ทาน = ให้) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ให้ผล” “สิ่งที่ให้ความกระจ่าง” “สิ่งเป็นเครื่องกำหนด” ความหมายคือ บ่อเกิด, แหล่งกำเนิด, เหตุเกิด, เรื่องเดิม, ข้ออ้าง

ความหมายที่เด่นชัดของ “นิทาน” ในภาษาบาลีคือ เรื่องราวที่เป็นเหตุให้ต้องบัญญัติศีลของภิกษุ หรือเป็นเหตุให้พระพุทธเจ้าทรงอนุญาตให้ภิกษุทำเช่นนั้นเช่นนี้ได้ เช่น

– แต่เดิมภิกษุเที่ยวเก็บผ้าที่เขาทิ้งแล้วมาปะเย็บย้อมทำเป็นจีวรใช้นุ่งห่ม (ที่เรียกว่า ผ้าบังสุกุล) ต่อมาหมอชีวกมีศรัทธาทำจีวรสำเร็จรูปไปถวายพระ พระพุทธเจ้าจึงทรงอนุญาตให้ภิกษุรับจีวรสำเร็จรูปได้ หมอชีวกก็เป็น “นิทาน” ของเรื่องนี้