บาลีวันละคำ

อุทาหรณ์

อ่านว่า อุ-ทา-หอน
บาลีเป็น “อุทาหรณ” อ่านว่า อุ-ทา-หะ-ระ-นะ

“อุทาหรณ” รากศัพท์มาจาก อุ (ขึ้น) + อา (ทั่วไป, ยิ่ง; กลับความ เช่น ไป กลับเป็น มา นำไป กลับเป็น นำมา) + หรฺ (ธาตุ = นำไป) + ยุ ปัจจัย, ลง ท อาคมระหว่าง อุ กับ อา, แปลง ยุ เป็น อน, แปลง น เป็น ณ

อัตนัย-ปรนัย

อ่านว่า อัด-ตะ-ไน / ปะ-ระ-ไน
ประกอบด้วยคำว่า อัต, ปร, นัย

(๑) “อัต”

บาลีเป็น “อตฺต” (อัด-ตะ) มาจากรากศัพท์ดังนี้ :

(1) อตฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไปต่อเนื่อง) + ต ปัจจัย

ประยุทธ์

อ่านว่า ปฺระ-ยุด
เทียบบาลีเป็น “ปยุทฺธ” อ่านว่า ปะ-ยุด-ทะ

“ปยุทฺธ” รากศัพท์มาจาก ป (ทั่วไป, ข้างหน้า) + ยุธฺ ธาตุ = รบ, ต่อสู้) + ต ปัจจัย, แปลง ธฺต (คือ (ยุ)-ธฺ + ต) เป็น ทฺธ

: ป + ยุธฺ = ปยุธฺ + ต = ปยุธฺต > ปยุทฺธ แปลตามศัพท์ว่า “การรบกันทั่วไป” หมายถึง สงคราม, การรบ, การต่อสู้ (war, battle, fight)

ปฏิชีวนะ

อ่านว่า ปะ-ติ-ชี-วะ-นะ
บาลีเขียน “ปฏิชีวน”
แยกศัพท์เป็น ปฏิ + ชีวน

(๑) ความรู้เกี่ยวกับคำว่า “ปฏิ-”

“ปฏิ-” (ขีด – ข้างหลังหมายความว่าไม่ใช้ตามลำพัง แต่ใช้นำหน้าคำอื่นเสมอ) เป็นศัพท์จำพวกที่ภาษาไวยากรณ์เรียกว่า “อุปสรรค”

ประยุกต์

อ่านว่า ปฺระ-ยุก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“ประยุกต์ : (คำกริยา) นําความรู้ในวิทยาการต่าง ๆ มาปรับใช้ให้เป็นประโยชน์. (คำวิเศษณ์) ที่นําความรู้มาปรับใช้ให้เป็นประโยชน์ เช่น วิทยาศาสตร์ประยุกต์ จิตวิทยาประยุกต์. (ส. ปฺรยุกฺต; ป. ปยุตฺต).”

ฉายาลักษณ์-สาทิสลักษณ์

อ่านว่า ฉา-ยา-ลัก / สา-ทิด-สะ-ลัก

(๑) “ฉายา”

รากศัพท์มาจาก ฉิ (ธาตุ = ตัด) + ย ปัจจัย, แปลง อิ ที่ ฉิ เป็น อา (ฉิ > ฉา) + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

อัตวินิบาตกรรม

อ่านว่า อัด-ตะ-วิ-นิ-บาด-ตะ-กำ
ประกอบด้วย อัต + วินิบาต + กรรม

(๑) “อัต”

บาลีเป็น “อตฺต” (อัด-ตะ) มาจากรากศัพท์ดังนี้ :

(1) อตฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไปต่อเนื่อง) + ต ปัจจัย

อนาจาร

อ่านว่า อะ-นา-จาน
บาลีอ่านว่า อะ-นา-จา-ระ

“อนาจาร” มาจาก น + อาจาร

(๑) “อาจาร” (อา-จา-ระ) รากศัพท์มาจาก อา (ทั่วไป, ยิ่ง) + จรฺ (ธาตุ = ประพฤติ) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ จ-(รฺ) เป็น อา (จรฺ > จารฺ)

สวัสดิการ

อ่านว่า สะ-หฺวัด-ดิ-กาน
ประกอบด้วย สวัสดิ + การ

(๑) “สวัสดิ”

บาลีเป็น “สุวตฺถิ” อ่านว่า สุ-วัด-ถิ รากศัพท์มาจาก สุ (= ดี, งาม) + อตฺถิ (= มี, เป็น)

(1) “อตฺถิ” เป็นคำกริยา รากศัพท์มาจาก อสฺ (ธาตุ = มี, เป็น) ลบที่สุดธาตุ + ติ (วิภัตติอาขยาต ปฐมบุรุษ เอกพจน์) แปลง ติ เป็น ตฺถิ

: อสฺ > อ + ติ > ตฺถิ : อ + ตฺถิ = อตฺถิ แปลว่า ย่อมมี, ย่อมเป็น

กามนิต

บาลีเป็น “กามนีต” (กา-มะ-นี-ตะ)
ประกอบด้วย กาม + นีต

(๑) “กาม” (กา-มะ)

รากศัพท์มาจาก กมฺ (ธาตุ = ปรารถนา) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ ก-(มฺ) เป็น อา (กม > กาม)