บาลีวันละคำ

สุขภาพ-สุขภาวะ

2 คำนี้รากศัพท์เป็นคำเดียวกัน แต่ในภาษาไทยใช้ในความหมายคนละอย่าง

“สุขภาพ” และ “สุขภาวะ” เป็นคำบาลี 2 คำ คือ สุข + ภาว

(๑) “สุข”

บาลีอ่านว่า สุ-ขะ รากศัพท์มาจาก :

(1) สุ (ดี, งาม, สะดวก) + ขมฺ (ธาตุ = อดทน, อดกลั้น) + กฺวิ ปัจจัย, ลบ กฺวิ และ ม ที่สุดธาตุ

: สุ + ขมฺ = สุขม + กฺวิ = สุขมกฺวิ > สุขม > สุข แปลตามศัพท์ว่า “ภาวะที่ทนได้ง่าย”

ตาย

ความหมายของคำที่ใช้ในภาษาไทย

ในภาษาไทยมีคำที่หมายถึง “ตาย” (สิ้นใจ, สิ้นชีวิต, ไม่เป็นอยู่ต่อไป, สิ้นสภาพของการมีชีวิต) หลายคำ ที่มาจากบาลีสันสกฤต ขอนำคำที่มักพบบ่อยมาแสดงความหมาย ตามลำดับอักษร ดังนี้

สาธุ [2]

อ่านว่า สา-ทุ

“สาธุ” รากศัพท์มาจาก สาธฺ (ธาตุ = สำเร็จ) + อุ ปัจจัย

สาธฺ + อุ = สาธุ แปลตามศัพท์ว่า “ยังประโยชน์ให้สำเร็จ” มีความหมายว่า “ดีแล้ว” “ถูกต้องแล้ว” “ใช่แล้ว” “เห็นชอบด้วย”

ละสังขาร
คำไทยผสมบาลี

(๑) “ละ”

เป็นคำไทย ในที่นี้มีความหมายตามที่พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ คือ :

(1) อาการที่แยกตัวให้พ้นจากสิ่งใดสิ่งหนึ่งซึ่งเกี่ยวข้องอยู่ เช่น ละถิ่น ละบ้าน ละสมณเพศ.
(2) ทิ้งไว้, ปล่อยไว้, เช่น ละไว้ในฐานที่เข้าใจ ละพยศ.

ปริสุทฺโธ

ตั้งแต่พระเทพวิทยาคม หรือหลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ มรณภาพตั้งแต่วันที่ 16 พฤษภาคม 2558 เป็นต้นมา สื่อมวลชนได้เขียนและพูดคำว่า “ปริสุทฺโธ” กันบ่อยๆ เนื่องจากเป็นนามฉายาของท่าน เมื่อเรียกชื่อท่านก็เรียกนามฉายาควบกันไปด้วย

การเขียนและอ่านคำนี้ มีข้อที่ควรเข้าใจให้ถูกต้องดังนี้

ไสยศาสตร์

อ่านว่า ไส-ยะ-สาด
ประกอบด้วย ไสย + ศาสตร์

(๑) คำว่า “ศาสตร์” บาลีเป็น “สตฺถ” (สัด-ถะ) รากศัพท์มาจาก :

(1) สสฺ (ธาตุ = เบียดเบียน) + ถ ปัจจัย, แปลง ส ที่สุดธาตุเป็น ต

: สสฺ + ถ = สสถ > สตฺถ แปลตามศัพท์ว่า “วัตถุเป็นเครื่องเบียดเบียนสัตว์”

(2) สรฺ (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + ถ ปัจจัย แปลง ร เป็น ต

: สรฺ + ถ = สรถ > สตฺถ แปลตามศัพท์ว่า “หมู่เป็นที่เป็นไปแห่งส่วนย่อยทั้งหลาย”

มีปัญหาถามว่า พระนามกรมของ พลเรือเอก พระเจ้าบรมวงศ์เธอ พระองค์เจ้าอาภากรเกียรติวงศ์ กรมหลวงชุมพร ..-.. อุดมศักดิ์

คำที่เว้นไว้ซึ่งออกเสียงว่า “เขด” สะกดอย่างไร ?
-เขต- -เขตร- -เขตร์- -เขตต์- ?

ความรู้ทางภาษา :

คำที่สะกดทั้ง 4 แบบนั้น บาลีเขียนเป็น “เขตฺต” อ่านว่า เขด-ตะ

สรีรสังขาร

ภาษาสมัยใหม่

พระเทพวิทยาคม หรือหลวงพ่อคูณ ปริสุทฺโธ ถึงแก่มรณภาพเมื่อวันที่ ๑๖ พฤษภาคม ๒๕๕๘ ในข่าวที่สื่อมวลชนรายงานมีคำว่า “สรีรสังขารของหลวงพ่อคูณ”

“สรีรสังขาร” (ควรสะกดอย่างนี้ ไม่ใช่ “สรีระสังขาร” เพราะบาลีสันสกฤตสมาสกันไม่ประวิสรรชนีย์กลางคำ) ประกอบด้วยคำว่า สรีร + สังขาร

ธรรมสังเวช

อ่านว่า ทำ-มะ-สัง-เวด
บาลีเป็น “ธมฺมสํเวค” อ่านว่า ทำ-มะ-สัง-เว-คะ
ประกอบด้วย ธมฺม + สํเวค

(๑) “ธมฺม” (ทำ-มะ)

รากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ และ ร ต้นปัจจัย

คูณ

อ่านว่า คูน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“คูณ : (คำกริยา) เพิ่มจํานวนเท่าตัวตามหน่วยที่ต้องการ, เท่า เช่น ทวีคูณ คือ ๒ เท่า ตรีคูณ คือ ๓ เท่า. (คำนาม) เรียกเครื่องหมายดังนี้ x ว่า เครื่องหมายคูณ. (ป., ส. คุณ).”