บาลีวันละคำ

ชื่อนางสงกรานต์

——————

โปรดทราบก่อน :

๑ ผู้เขียนบาลีวันละคำยังไม่พบที่มาโดยตรงของชื่อนางสงกรานต์แต่ละชื่อ
๒ ที่แปลไว้นี้เป็นการสันนิษฐานเบื้องต้นตามรูปศัพท์เท่าที่ตามองเห็น
๓ ชื่อจริง ศัพท์จริงอาจแยกคำและความหมายเป็นอย่างอื่นได้อีก
๔ ผู้รู้ควรช่วยแก้ไขด้วยเมตตาจิต และผู้มีใจรักควรช่วยกันสืบค้นต่อไป

——————

“นางสงกรานต์” หมายถึงธิดาทั้ง 7 ของท้าวกบิลพรหม ตามตำนานสงกรานต์ที่เล่าสืบกันมา

กามคุณ

ภาษาไทยอ่านว่า กาม-มะ-คุน
บาลีอ่านว่า กา-มะ-คุ-นะ
ประกอบด้วย กาม + คุณ

(๑) “กาม” (กา-มะ) รากศัพท์มาจาก กมฺ (ธาตุ = ปรารถนา) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ก- เป็น อา

: กมฺ + ณ = กม > กาม แปลตามศัพท์ว่า (1) “ภาวะที่ทำให้ปรารถนา”

อเนกอนันต์

แยกศัพท์เพื่อจับความ
ศิลปะแห่งการเข้าถึงอรรถรสของคำ

(๑) “อเนก” อ่านว่า อะ-เหฺนก

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“อเนก, อเนก- : (คำวิเศษณ์) มาก, หลาย, เช่น อเนกประการ. (ป., ส.).”

“อเนก” (บาลีอ่านว่า อะ-เน-กะ) ประสมขึ้นจากคำว่า น (ไม่, ไม่ใช่) + เอก (เอ-กะ, “หนึ่ง” = จำนวน 1)

อนันตริยกรรม

อ่านว่า อะ-นัน-ตะ-ริ-ยะ-กำ
ประกอบด้วย อนันตริย + กรรม

(๑) “อนันตริย”

เขียนแบบบาลีเป็น “อนนฺตริย” (อะ-นัน-ตะ-ริ-ยะ) ประกอบด้วย น + อนฺตร + อิย

“อนฺตร” รากศัพท์มาจาก อติ (ธาตุ = ผูก) + อร ปัจจัย, ลงนิคหิตอาคมต้นธาตุแล้วแปลงเป็น น, ลบสระที่สุดธาตุ

ตัดมูลเกลศมาร

เป็นวรรคหนึ่งในบทสวดสรรเสริญพระพุทธคุณ สำนวนของพระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร)

มีคำถามว่า เกลศมาร หรือ กิเลสมาร ?

ข้อมูลเบื้องต้น :

“เกลศ” (กะ-เหฺลด) เป็นรูปคำสันสกฤต
“กิเลส” (กิ-เหฺลด) เป็นรูปคำบาลี

พลาธิการ

อ่านว่า พะ-ลา-ทิ-กาน
ประกอบด้วย พล + อธิการ

(๑) “พล”

บาลีอ่านว่า พะ-ละ รากศัพท์มาจาก พลฺ (ธาตุ = มีชีวิต, ระวัง, ครอบงำ) + อ ปัจจัย

: พล + อ = พล แปลตามศัพท์ว่า “เหตุอันทำให้มีชีวิตอยู่ได้” “ผู้เฝ้าระวัง” “ผู้ครอบงำศัตรู”

เกียรติ

บาลีเป็น “กิตฺติ” อ่านว่า กิด-ติ

“กิตฺติ” รากศัพท์มาจาก กิตฺตฺ (ธาตุ = กล่าวถึง, พูดด้วยดี) + อิ ปัจจัย

: กิตฺต + อิ = กิตฺติ แปลตามศัพท์ว่า “ความดีอันเขากล่าวถึง” หมายถึง คําเล่าลือ, คําสรรเสริญ, ชื่อเสียง, ความรุ่งโรจน์, เกียรติยศ (fame, renown, glory, honour)

รัฐ ราฐ ราษฎร

มาจากคำอะไรในบาลี

(๑) “รัฐ”

บาลีเป็น “รฏฺฐ” อ่านว่า รัด-ถะ รากศัพท์มาจาก –

(1) รฐฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + ต ปัจจัย, แปลง ฐต เป็น ฏฐ

: รฐฺ + ต = รฐต > รฏฺฐ แปลตามศัพท์ว่า “ดินแดนเป็นที่เป็นไปแห่งชาวเมือง”

อจนะ-อจละ

ที่วัดศรีชุมในเขตอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย มีพระพุทธรูปปางมารวิชัยองค์ใหญ่เรียกกันว่า “พระอจนะ” มีผู้ให้ความเห็นว่าคำว่า “อจนะ” เลือนมาจากคำว่า “อจละ”

อจนะ และ อจละ แปลว่าอะไร ?

จันทรุปราคา

อ่านว่า จัน-ทฺรุ-ปะ-รา-คา, จัน-ทะ-รุบ-ปะ-รา-คา (ตาม พจน.54)

ข้อสังเกต :

1 ถ้าอ่านว่า -รุ-, ทร ออกเสียงควบเป็น -ทฺรุ- (ไม่ใช่ -ทะ-รุ-)
2 ถ้าอ่านว่า -รุบ-, ทร แยกพยางค์เป็น ทะ-รุบ (ไม่ใช่ -ทฺรุบ-)

ทำไมจึงไม่เป็น -ทฺรุ- และ -ทฺรุบ- ทั้งสองคำ
หรือทำไมจึงไม่เป็น -ทะ-รุ- และ -ทะ-รุบ- ทั้งสองคำ
คงต้องหาคำตอบกันเอาเอง