บาลีวันละคำ

สาย

สายไทยมาจากสายบาลี ?

ในภาษาบาลี คำว่า “สาย” อ่านว่า สา-ยะ รากศัพท์มาจาก :

(1) สา (ธาตุ = จบ, สิ้น) + ย ปัจจัย = สาย แปลตามศัพท์ว่า “เวลาที่กลางวันวิ้นสุด”

เช้า-เพล

คำว่า เช้า-เพล หมายถึงเวลาฉันอาหารของพระภิกษุสามเณร ที่ปกติฉัน 2 มื้อ คือ :

(1) มื้อเช้า วัดทั่วไปที่พระ-เณร ฉันรวมกันมักกำนดเวลาประมาณ 7 นาฬิกาถึง 8 นาฬิกา

(2) มื้อเพล กำหนดเป็นมาตรฐานในเวลา 11 นาฬิกาถึงเที่ยง สัญญาณที่รู้กันดีในวัฒนธรรมไทย คือ “กลองเพล”

ฉันเช้าฉันเพลแบบนี้เราเข้าใจกันว่า “ฉันสองมื้อ”

เพล

อ่านว่า เพน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“เพล : (คำนาม) เวลาพระฉันกลางวัน คือ เวลาระหว่าง ๑๑ นาฬิกาถึงเที่ยง เรียกว่า เวลาเพล. (ป., ส. เวลา ว่า กาล).”

ตามนัยแห่ง พจน.54 “เพล” มาจาก “เวลา” แผลง ว เป็น พ ตามสูตรที่เข้าใจกันแล้วทั่วไป เป็น “เพลา” (เพ-ลา) พจน.54 บอกความหมายว่า กาล, คราว

ทัณฑกรรม

อ่านว่า ทัน-ดะ-กำ
ประกอบด้วย ทัณฑ + กรรม

(๑) “ทัณฑ”

บาลีเป็น “ทณฺฑ” อ่านว่า ทัน-ดะ (ฑ มณโฑ ออกเสียงเหมือน ด เด็ก) รากศัพท์มาจาก –

(1) ทมฺ (ธาตุ = ฝึก, ข่ม, ทรมาน) + ฑ ปัจจัย, แปลง มฺ เป็น ณฺ

: ทมฺ > ทณ + ฑ = ทณฺฑ แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องทรมานฝึกฝน” หมายถึง การลงทัณฑ์, การทรมาน, การลงอาญา, การถูกปรับ

นิคฺคณฺเห นิคฺคหารหํ
ปคฺคณฺเห ปคฺคหารหํ

อ่านว่า :
นิก-คัน-เห นิก-คะ-หา-ระ-หัง
ปัก-คัน-เห ปัก-คะ-หา-ระ-หัง

หลักความรู้ :

(1) คำที่เขียนว่า -คณฺเห อักขรวิธีบางฉบับท่านให้เขียนเป็น -คเณฺห คือย้ายสระเอ ไปอยู่หน้า ณฺ

บวชศีลจาริณี

อ่านว่า บวด-สี-ละ-จา-ริ-นี
ประกอบด้วย บวช + ศีล + จาริณี

(๑) “บวช”

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต บอกไว้ว่า –

“บวช : การเว้นทั่ว คือเว้นความชั่วทุกอย่าง (ออกมาจากคำว่า ป + วชฺ) หมายถึงการถือเพศเป็นนักพรตทั่วไป”

สัมมาอรหัง

อ่านว่า สำ-มา-อะ-ระ-หัง

(๑) “สัมมา” บาลีเป็น “สมฺมา” (สำ-มา)

“สมฺมา” รากศัพท์มาจาก สมุ (ธาตุ = สงบ) + อ ปัจจัย, ลบสระท้ายธาตุ, ซ้อน มฺ, ลง อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: สมุ > สม + ม = สมฺม + อ = สมฺม + อา = สมฺมา แปลตามศัพท์ว่า “เหตุเป็นเครื่องสงบ”

พิจารณา

อ่านว่า พิ-จา-ระ-นา
บาลีเป็น “วิจารณา” (วิ-จา-ระ-นา)

“วิจารณา” รากศัพท์มาจาก วิ (วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + จรฺ (ธาตุ = สั่งสม) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ, ยืดเสียง อะ (ที่ จ-) เป็น อา, ลง อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

บรรลัย

อ่านว่า บัน-ไล

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า “บรรลัย” ใช้ว่า “ประลัย” ก็มี

ที่คำว่า “ประลัย” บอกไว้ว่า –

“ประลัย : (คำนาม) ความตาย, ความฉิบหาย, ความป่นปี้, ความย่อยยับไป. (ส. ปฺรลย; ป. ปลย).”

พระธาตุ

อ่านว่า พฺระ-ทาด
ประกอบด้วย พระ + ธาตุ

(๑) “พระ”

มีผู้ให้ความเห็นว่าน่าจะมาจาก “วร” (วะ-ระ) ในบาลีสันสกฤต แปลว่า “ผู้ประเสริฐ” แปลง ว เป็น พ ออกเสียงว่า พะ-ระ แล้วกลายเสียงเป็น พฺระ (ร กล้ำ)

ในที่นี้คำว่า “พระ” เป็นคำใช้ประกอบหน้าคําอื่นแสดงความยกย่อง (พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของ “พระ” ไว้ 13 อย่าง)