บาลีวันละคำ

ตุณฺหี

“ตุณฺหี” มาจาก ตุณฺห + อี ปัจจัย

(1) ตุณฺห รากศัพท์มาจาก ตุหฺ (ธาตุ = ข่มเหง, เบียดเบียน) + ณฺห ปัจจัย, ลบ ห ที่สุดธาตุ

: ตุหฺ > ตุ + ณฺห = ตุณฺห แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่ข่มความเงียบ” หมายถึง นิ่งเงียบ (silent) คือไม่มีอะไรจะพูด

ดิรัจฉาน

คำนี้ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บไว้ 3 รูป คือ :

ดิรัจฉาน (ดิ-รัด-ฉาน)
เดรัจฉาน (เด-รัด-ฉาน)
เดียรัจฉาน (เดีย-รัด-ฉาน)

จำง่ายๆ ว่า ดิ- เด- เดีย- ตามด้วย -รัจฉาน

ลัทธิ

อ่านว่า ลัด-ทิ

“ลัทธิ” บาลีเขียน “ลทฺธิ” (ลัด-ทิ) รากศัพท์มาจาก ลภฺ (ธาตุ = ได้) + ติ ปัจจัย, แปลง ต เป็น ธ, ภ เป็น ท

: ลภฺ > ลท + ติ > ธิ = ลทฺธิ แปลตามศัพท์ว่า –

(1) “การได้รับ” คือการรับเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่งมาไว้
(2) “สิ่งอันควรรับไว้” คือสิ่งที่แต่ละคนเห็นว่าตนควรรับเอาไว้

ชิตํ เม

อ่านว่า ชิ-ตัง เม

เป็นบาลี 2 คำ คือ “ชิตํ” คำหนึ่ง “เม” คำหนึ่ง

(๑) “ชิตํ” รากศัพท์มาจาก –

(1) ชิ (ธาตุ = ชนะ) + ต ปัจจัย

: ชิ + ต = ชิต (ชิ-ตะ) แปลว่า “ชนะแล้ว”

วิปริต

อ่านว่า วิ-ปะ-หฺริด, วิบ-ปะ-หฺริด
บาลีเป็น “วิปรีต” อ่านว่า วิ-ปะ-รี-ตะ

“วิปรีต” รากศัพท์มาจาก วิ (วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + ปริ (รอบ, ทั่วไปหมด) + อิ (ธาตุ = ไป, ถึง, ดำรงอยู่) + ต ปัจจัย, ยืดเสียง อิ (ที่ ปริ) เป็น อี

: วิ + ปริ + อิ = วิปริ > วิปรี + ต = วิปรีต แปลตามศัพท์ว่า “ถึงอาการผิดแปลกทั่วไปหมด”

วิตก-วิตกจริต

มีคำพูดว่า :

(1) เรื่องนี้ไม่หนักหนาอะไร อย่าวิตกไปเลย
(2) เรื่องนี้ไม่หนักหนาอะไร อย่าวิตกจริตไปเลย

“อย่าวิตก” กับ “อย่าวิตกจริต” คำไหนผิดคำไหนถูก ?

พยากรณ์

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“พยากรณ์ : (คำกริยา) ทํานายหรือคาดการณ์โดยอาศัยหลักวิชา. (คำนาม) ชื่อคัมภีร์โหราศาสตร์ว่าด้วยการทํานาย. (ป., ส. วฺยากรณ).”

“(ป., ส. วฺยากรณ)” ในวงเล็บหมายความว่า รูปคำนี้เป็นทั้งบาลีและสันสกฤต

อาโรคฺย-
ไม่ใช่ อโรคยา

“อาโรคฺย” รากศัพท์มาจาก :

ขั้นที่ 1 : โรค (โร-คะ) = ความเจ็บป่วย, โรค (illness, disease)

ขั้นที่ 2 : น + โรค (แปลง น เป็น อ) = อโรค : โรคของผู้นั้นไม่มี เหตุนั้น เขาจึงชื่อว่า “อโรค” (อะ-โร-คะ) = ผู้ไม่มีโรค, ไม่เจ็บป่วย, มีสุขภาพดี (one who without disease, one who healthy)

อุปมาปาราชิก

คำว่า “ปาราชิก” รากศัพท์มาจาก ปรา (กลับความเป็นตรงข้าม) + ชิ (ธาตุ = ชนะ) + ณิก ปัจจัย, ยืดเสียง อ (ที่ ป-) เป็น อา ด้วยอำนาจ “ปัจจัยเนื่องด้วย ณ”

: ปรา + ชิ + ณิก = ปราชิก > ปาราชิก แปลตามศัพท์ว่า “ผู้พ่ายแพ้”

“ปาราชิก” เป็นชื่ออาบัติที่มีโทษร้ายแรงที่สุด ทำให้ภิกษุผู้ล่วงละเมิดต้องพ่ายแพ้จากสมณเพศ (ไม่นับว่าเป็นภิกษุอีกต่อไป) มี 4 กรณี

ขออารักขา

คำไทยผสมบาลี : ขอ + อารักขา

“อารักขา” บาลีเขียน “อารกฺขา” อ่านว่า อา-รัก-ขา

“อารกฺขา” ประกอบด้วย อา (ทั่วไป, ยิ่งขึ้นไป) + รกฺขฺ (ธาตุ = ดูแล, รักษา) + อ ปัจจัย + อา ปัจจัยอิตถีลิงค์