บาลีวันละคำ

สุขุมคัมภีรภาพ

อ่านว่า สุ-ขุม-คำ-พี-ระ-พาบ
ประกอบด้วย สุขุม + คัมภีร + ภาพ

“สุขุม” บาลีอ่านว่า สุ-ขุ-มะ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ผอมบาง” หมายถึง ละเอียด, ประณีต, ผอม, เล็กน้อย, อ่อนนุ่ม, แยบยล (ฝรั่งแปลว่า subtle, minute)

เหตุผล

อ่านว่า เหด-ผน

“เหตุ” บาลีอ่านว่า เห-ตุ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เป็นไปสู่ความเป็นผล” “สิ่งเป็นที่ตั้งแห่งผล” หมายถึง เหตุผล, ปัจจัย, เค้ามูล, เรื่อง, ความเหมาะสม (เพื่อบรรลุผล), สิ่งหรือเรื่องที่ทําให้เกิดผล

“ผล” บาลีอ่านว่า ผะ-ละ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เผล็ดออก” หมายถึง ผลไม้, ผลลัพธ์, ผลที่ได้รับ, ผลที่เกิดตามมา, การสำเร็จผล, พรที่ได้

ในภาษาไทย พจน.42 บอกไว้ดังนี้

– เหตุ : สิ่งหรือเรื่องที่ทําให้เกิดผล, เค้ามูล, เรื่อง; เหตุผล.(คำสันธาน) ด้วย, เพราะ.

อคติ

อ่านว่า อะ-คะ-ติ

รากศัพท์คือ น > อ (= ไม่, ไม่ใช่) + คมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, อยู่) + ติ ปัจจัย

“อคติ” แปลตามศัพท์เท่าที่ตาเห็น –
1 ไม่ไป, ไม่ถึง, ไม่อยู่
2 ไปไม่ได้, ไปไม่ถึง, เข้าไม่ได้, อยู่ไม่ได้

“อคติ” แปลตามศัพท์ที่แฝงอยู่ –
1 “กิริยาอันบุคคลไม่พึงดำเนิน”
2 “การดำเนินอันไม่สมควร”

สถานการณ์
(บาลีไทย)

อ่านว่า สะ-ถา-นะ-กาน
ประกอบด้วย สถาน + การณ์

“สถาน” เป็นรูปคำสันสกฤต บาลีเป็น “ฐาน” (ถา-นะ) แปลตามศัพท์ว่า “ที่ตั้งแห่งผล”
“ฐาน” ในบาลีใช้ในความหมายหลายอย่าง เช่น สถานที่, เขตแคว้น, ตำบล, แหล่ง, ที่อาศัย, ฐานะ, การตั้งอยู่, การดำรงอยู่, การหยุดอยู่, การยืน, ที่ตั้ง, ตำแหน่ง, เหตุ, โอกาส

อารยะขัดขืน
(บาลีสันสกฤตประสมคำไทย)

มาจาก อารยะ (สันสกฤต) + ขัดขืน (คำไทย)

“อารยะขัดขืน” เป็นคำที่คิดขึ้นจากคำฝรั่งว่า civil disobedience หมายถึง ประชาชนไม่เชื่อฟังรัฐหรือผู้มีอำนาจ แสดงออกด้วยการไม่ปฏิบัติตามกฎกติกาต่าง ๆ แต่กระทำอย่างเปิดเผยต่อสาธารณะ และประกาศล่วงหน้า เพื่อแสดงเจตนารมณ์ต่อต้านผู้มีอำนาจอย่างสันติวิธี โดยมีเป้าหมายเพื่อทำให้เกิดความเปลี่ยนแปลงในกฎหมายหรือนโยบายบางประการของรัฐบาล

มหาธีรราช

อ่านว่า มะ-หา-ที-ระ-ราด
ประกอบด้วยคำว่า มหา + ธีร + ราช

“มหา” (คำเดิม “มหนฺต”) แปลว่า ใหญ่, ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต, สำคัญ, เป็นที่นับถือ บางทีใช้ในความหมายว่า “มาก”

“ธีร” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้มีปัญญา” “ผู้ถือเอาประโยชน์นั้นๆ ไว้ได้ด้วยปัญญา” ความหมายที่รู้กันคือ นักปราชญ์ บัณฑิต ผู้รู้
มีคำอธิบายว่า ผู้ได้นามว่า “ธีร” เพราะมี “3 ธิ” เป็นคุณสมบัติ คือ –
1 ธิกฺกิตปาป = รังเกียจความชั่ว
2 ธิติสมฺปนฺน = ตั้งตัวมั่นในความดี
3 ธิยา สมนฺนาคต = มีปัญญาเพียบพร้อม

วิภัชวาที

อ่านว่า วิ-พัด-ชะ-วา-ที
บาลีเป็น “วิภชฺชวาที” อ่านว่า วิ-พัด-ชะ-วา-ที
ประกอบด้วย วิภชฺช + วาที

“วิภชฺช” เป็นคำกริยากิตก์ (“กิตก์” อ่านว่า กิด ชื่อคำกริยาประเภทหนึ่งในไวยากรณ์บาลีและสันสกฤต) แปลว่า แบ่ง, แยก, แบ่งส่วน, แบ่งออก, แบ่งชั้น, วิเคราะห์, จัดหรือแสดงรายละเอียด, บ่งรายละเอียด, ทำอย่างละเอียด (ฝรั่งแปลไว้ว่า dividing, analysing, detailing; in detail)

วัด ในภาษาบาลี

คำว่า “วัด” พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายไว้ว่า “สถานที่ทางศาสนา โดยปรกติมีโบสถ์ วิหาร และที่อยู่ของสงฆ์หรือนักบวชเป็นต้น”

ในภาษาบาลีมีคำที่หมายถึง “วัด” ตามความหมายนี้หลายคำ คือ –

ศีล 227

“ศีล” บาลีเป็น “สีล” อ่านว่า สี-ละ แปลตามศัพท์ว่า “เหตุสงบแห่งจิต” “เครื่องผูกจิตไว้” “เหตุให้ธำรงกุศลธรรมไว้ได้” “ธรรมที่ธำรงผู้ปฏิบัติไว้มิให้เกิดในอบาย” นัยหนึ่งนิยมแปลกันว่า “เย็น” หรือ “ปกติ” โดยความหมายว่า เมื่อไม่ละเมิดข้อห้ามก็จะทำให้เกิดความร่มเย็นเป็นปกติเรียบร้อย

ภัตตาหาร

อ่านว่า พัด-ตา-หาน
บาลีเป็น “ภตฺตาหาร” อ่านว่า พัด-ตา-หา-ระ
ประกอบด้วย ภตฺต + อาหาร

“ภตฺต” แปลตามศัพท์ว่า “ของเป็นเครื่องกิน” “ของที่จะพึงกลืนกิน” ฝรั่งแปลศัพท์นี้ว่า feeding, food, nourishment, meal หมายถึง การเลี้ยง, อาหาร, ของบำรุงเลี้ยงร่างกาย, อาหารที่เป็นมื้อ