บาลีวันละคำ

พัฒนา

อ่านว่า พัด-ทะ-นา
บาลีเป็น “วฑฺฒน” อ่านว่า วัด-ทะ-นะ

รากศัพท์ : วฑฺฒ (ธาตุ = เพิ่มขึ้น) + ยุ (ปัจจัย แปลงเป็น อน [อะ-นะ]) : วฑฺฒ + ยุ > อน = วฑฺฒน

ศตวรรษ

อ่านว่า สะ-ตะ-วัด

ศตวรรษ ประกอบด้วย ศต + วรรษ
พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 มีคำว่า “ศตวรรษ” และ “ศตพรรษ” (สะ-ตะ-พัด) บอกความหมายว่า “รอบ 100 ปี”

“สต” เป็นศัพท์สังขยา (คำที่ใช้นับจำนวน) แปลว่า หนึ่งร้อย (จำนวน 100) สันสกฤตเป็น “ศต” (บาลี ส เสือ สันสกฤต ศ ศาลา)

สังสรรค์-สังสันทน์

มีปัญหาว่า การพบปะวิสาสะกันเป็นครั้งคราวด้วยความสนิทสนม เช่น จัดงานกันในหมู่พนักงานหรือเพื่อน ๆ, การได้พบปะกันในงานชุมนุมศิษย์เก่า เป็นต้น จะใช้คำว่า “สังสรรค์” หรือ “สังสันทน์”

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 ใช้คำว่า “สังสรรค์” และไม่มีคำว่า “สังสันทน์” แต่มีคำว่า “สังสนทนา” บอกความหมายว่า “พูดกันฐานกันเอง, พูดจาหารือกัน, มักใช้ สั่งสนทนา”

จิปาถะ
เป็นภาษาอะไร ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า
“จิปาถะ : (คุณศัพท์) สารพัด, ไม่เลือกว่าอะไร, ทุกสิ่งทุกอย่าง”
พจน.42 เก็บคำว่า “ติปาถะ” ไว้อีกคำหนึ่ง บอกความหมายไว้ว่า “จิปาถะ, สารพัด, ไม่เลือกว่าอะไร”
เป็นอันว่า “จิปาถะ” กับ “ติปาถะ” มีความหมายเหมือนกัน

อาการ 32

อาการ 32 บาลีว่า “ทฺวตฺตึสาการ” (ทวัด-ติง-สา-กา-ระ) ประกอบด้วย ทฺวตฺตึส + อาการ

“ทฺวตฺตึส” แปลว่า สามสิบสอง (จำนวน 32)
“อาการ” หมายถึง ส่วนประกอบในร่างกายมนุษย์ที่แยกย่อยออกไป อวัยวะรวม (เช่นแขนข้างหนึ่ง ขาข้างหนึ่ง) เรียกว่า “องค์” อวัยวะย่อย เรียกว่า “อาการ”

สัพเพเหระ
เป็นภาษาอะไร ?

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า
“สัพเพเหระ : (ภาษาปาก) ไม่เป็นชิ้นเป็นอัน, ไม่ใช่สิ่งสําคัญ, เช่น ของสัพเพเหระ เรื่องสัพเพเหระไม่มีประโยชน์”

สารท

บาลีอ่านว่า สา-ระ-ทะ
ภาษาไทยอ่านว่า สาด
มาจากคำเดิมว่า “สรท” (สะ-ระ-ทะ)

“สรท” หมายถึงฤดูใบไม้ร่วง ตามภูมิอากาศและวัฒนธรรมของเอเชียกำหนดตั้งแต่แรมค่ำ 1 เดือน 10 ถึงขึ้น 15 ค่ำ เดือน 12

สกลมหาสังฆปริณายก

อ่านตามหลักว่า สะ-กน-ละ-มะ-หา-สัง-คะ-ปะ-ริ-นา-ยก
ประกอบด้วยคำว่า สกล + มหาสังฆ + ปริณายก

“สกล” (บาลีอ่านว่า สะ-กะ-ละ) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เป็นไปพร้อมกับส่วนย่อยทั้งหลาย” ไขความว่า “รวมส่วนย่อยเข้ามาไว้ทั้งหมด” จึงหมายถึง ทั้งหมด, ทั้งปวง, ทั้งสิ้น, ทั่วไปหมด

โจท – โจทก์ – โจทย์

ทุกคำอ่านว่า โจด

รากศัพท์ของคำเหล่านี้มาจาก จุท (จุ-ทะ) ธาตุ มีความหมายว่า ทักท้วง, ตักเตือน, ฟ้องร้อง, กล่าวหา, ร้องเรียน, ติเตียน, ตำหนิ, คาดโทษ, กล่าวโทษ, สอบถาม, ตั้งคำถาม, ตั้งกระทู้ถาม, ยุยง, ปลุกปั่น, เร่งเร้า, กระตุ้น, เคี่ยวเข็ญ, ทวงหนี้

มุทิตาลัย
(บาลีไทย)

อ่านว่า มุ-ทิ-ตา-ไล
บาลีเป็น “มุทิตาลย” อ่านว่า มุ-ทิ-ตา-ละ-ยะ
ประกอบด้วย มุทิตา + อาลย

“มุทิตา” มีความหมาย 2 นัย คือ –
(1) มาจาก มุท (มุ-ทะ) ธาตุ + อิ + ต ปัจจัย = มุทิต > มุทิตา หมายถึง ความชื่นชม, ความยินดี, ความพอใจ
(2) มาจาก มุทุ (อ่อนโยน) + ตา (ปัจจัย) = มุทุตา > มุทิตา หมายถึง ความมีใจอ่อนโยน, ความกรุณา, ความเห็นอกเห็นใจ