บาลีวันละคำ

ตุลาการภิวัตน์
(บาลีไทย)

อ่านว่า ตุ-ลา-กาน-พิ-วัด
ประกอบด้วยคำว่า ตุลาการ + อภิ + วัตน์

“ตุลาการ” แปลตามศัพท์ว่า “ผู้ทำตาชั่ง” หมายถึง ผู้ทำหน้าที่พิจารณาเปรียบเทียบแล้วตัดสินให้มีความเที่ยงตรงประดุจยกขึ้นวางบนตาชั่ง = ผู้มีอํานาจและหน้าที่ในการพิจารณาพิพากษาอรรถคดี (ดู บาลีวันละคำ (491) 18-9-56)

นิติบัญญัติ

อ่านว่า นิ-ติ-บัน-หฺยัด

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –
“บัญญัติ : (คำนาม) ข้อความที่ตราหรือกําหนดขึ้นไว้เป็นข้อบังคับ เป็นหลักเกณฑ์ หรือเป็นกฎหมาย เช่น พระราชบัญญัติ พุทธบัญญัติ บัญญัติ 10 ประการ.(คำกริยา) ตราหรือกําหนดขึ้นไว้เป็นข้อบังคับ เป็นหลักเกณฑ์ หรือเป็นกฎหมาย เช่น บัญญัติศัพท์ บัญญัติกฎหมาย”

ตุลาการ

อ่านว่า ตุ-ลา-กาน
ประกอบด้วยคำว่า ตุลา + การ

“ตุลา” แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องกะกำหนดให้เหมาะสม” หมายถึง คันชั่ง, เครื่องชั่ง, ตราชู, การชั่ง, การประเมิน, การพิจารณา, การใคร่ครวญ, การเปรียบเทียบแล้วตัดสิน
เฉพาะในที่นี้ “ตุลา” หมายถึง การพิจารณาเปรียบเทียบแล้วตัดสิน

เนรเทศ

อ่านว่า เน-ระ-เทด

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกความหมายคำว่า “เนรเทศ” ไว้ว่า
– บังคับให้ออกไปเสียจากประเทศหรือถิ่นที่อยู่ของตน
– (คำที่ใช้ทางกฎหมาย) ขับคนต่างด้าวให้ออกไปนอกราชอาณาจักร
– (ภาษาปาก) โดยปริยายหมายถึงการออกจากประเทศหรือถิ่นที่อยู่เดิมด้วยความสมัครใจ เช่น เนรเทศตัวเอง

นิรโทษกรรม

อ่านว่า นิ-ระ-โทด-สะ-กํา
บาลีเป็น “นิทฺโทสกมฺม” อ่านว่า นิด-โท-สะ-กํา-มะ สันสกฤตเป็น “นิรฺโทษกรฺม” เราเขียนอิงสันสกฤต จึงเป็น “นิรโทษกรรม”
“นิทฺโทสกมฺม” ประกอบด้วย นิ + โทส + กมฺม

ฉันท์-ฉัน

อ่านว่า ฉัน
บาลีเป็น “ฉนฺท” อ่านว่า ฉัน-ทะ

“ฉนฺท” มีความหมาย 3 อย่าง คือ –
1 ความพอใจ, ความรักใคร่, ความชอบใจ, ความยินดี, ความต้องการ, ความปรารถนา, ความอยาก, ความประสงค์, สิ่งกระตุ้นใจ, แรงดลใจ, ความมีใจรักในเรื่องใดเรื่องหนึ่ง

บริกรรม

อ่านว่า บอ-ริ-กํา
บาลีเป็น “ปริกมฺม” อ่านว่า ปะ-ริ-กำ-มะ
ประกอบด้วย ปริ + กมฺม

“ปริ” เป็นคำอุปสรรค มีความหมายว่า รอบ, เวียน, ทั่วไป, เต็มไปหมด, รวมหมด

อหังการ

อ่านว่า อะ-หัง-กาน
บาลีเขียนว่า “อหงฺการ” (สะกด “อหํการ” ก็มี) อ่านว่า อะ-หัง-กา-ระ

“อหงฺการ” ประกอบด้วย อหํ + การ

“อหํ” เป็นสรรพนามเรียกตัวผู้พูดเอง (เอกพจน์ ประธานของประโยค) แปลว่า ข้าพเจ้า ข้า กู (ตามสถานะ)

วินยาธิการ [1]

อ่านว่า วิ-นะ-ยา-ทิ-กาน
ประกอบด้วยคำ 2 คำ คือ วินย + อธิการ

“วินย” (วิ-นะ-ยะ) คำเดียวกับที่เราใช้ว่า “วินัย” รากศัพท์คือ วิ (คำอุปสรรค = วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + นี (ธาตุ แปลง นี > เน > นย = นำไป)

: วิ + นย แปลตามศัพท์ว่า “นำไปอย่างวิเศษ” = ฝึก, อบรม, กำจัด

สายัณห์

อ่านว่า สา-ยัน
บาลีเป็น “สายณฺห” อ่านว่า สา-ยัน-หะ

“สายณฺห” รากศัพท์คือ สาย + อห
“สาย” (สา-ยะ) แปลว่า เวลาเย็น (บางกรณีหมายถึง เวลากลางคืน)
“อห” (อะ-หะ) แปลว่า วัน, กลางวัน