บาลีวันละคำ

อภิสัมมานสักการะ

ในห้วงเวลาที่จะมีพระราชพิธีพระราชทานเพลิงพระศพสมเด็จพระญาณสังวร สมเด็จพระสังฆราช สกลมหาสังฆปริณายก ในวันที่ 16 ธันวาคม 2558 ได้เห็นมีผู้ใช้คำว่า “น้อมถวายอภิสัมมานสักการะ” บ่อยมาก ทำให้มีผู้สงสัยว่า คำว่า “อภิสัมมานสักการะ” แปลว่าอะไร

“อภิสัมมานสักการะ” อ่านว่า อะ-พิ-สำ-มา-นะ-สัก-กา-ระ
ประกอบด้วย อภิสัมมาน + สักการะ

สัญญัติ

: แขกแปลกหน้า

“สัญญัติ” บาลีเป็น “สญฺญตฺติ” อ่านว่า สัน-ยัด-ติ รากศัพท์มาจาก สํ (พร้อมกัน, ร่วมกัน) + ญา (ธาตุ = รู้) + ติ ปัจจัย, แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น ญฺ (สํ > สญฺ), ซ้อน ตฺ, ลบสระที่สุดธาตุ (สูตรไวยากรณ์ว่า “ลบสระหน้า” หมายถึงสระที่อยู่หน้าปัจจัย ในที่นี้คือ อา ที่ ญา : ญา > ญ)

: สํ > สญฺ + ญา = สญฺญา > สญฺญ + ตฺ + ติ = สญฺญตฺติ แปลตามศัพท์ว่า “การทำให้รู้พร้อมกัน”

อิทธิฤทธิ์

อ่านว่า อิด-ทิ-ริด

“อิทธิ” เป็นบาลี
“ฤทธิ์” เป็นสันสกฤต

(๑) “อิทธิ”

บาลีเขียน “อิทฺธิ” (มีจุดใต้ ทฺ) อ่านว่า อิด-ทิ รากศัพท์มาจาก อิธฺ (ธาตุ = เจริญ) + อิ ปัจจัย, ซ้อน ทฺ หลัง อิ ต้นธาตุ

: อิธ > (อิ + ทฺ) อิทฺธ + อิ = อิทฺธิ แปลตามศัพท์ว่า “เหตุเป็นเครื่องเจริญ”

พะชอน อิสอนสะเหฺนา

เสน่ห์ของวิสามานยนาม

พลเรือตรี กรีฑา พรรธนะแพทย์ นายทหารเรือนอกราชการเล่าให้ผู้เขียนบาลีวันละคำฟังว่า เพื่อนของท่านเล่าให้ฟังถึงโฆษกหญิง (ซึ่งอาจจะอยู่ในระยะฝึกงาน) ของรายการข่าวทีวีช่องใดช่องหนึ่ง อ่านชื่อท่านผู้มีเกียรติท่านหนึ่งโดยออกเสียงว่า
นาย-พะ-ชอน-อิ-สอน-สะ-เหฺนา

จุฬาราชมนตรี

อ่านว่า จุ-ลา-ราด-ชะ-มน-ตฺรี
ประกอบด้วย จุฬา + ราช + มนตรี

(๑) “จุฬา”

ตามตัวอักษรที่ปรากฏ คำนี้เป็นภาษาบาลี รากศัพท์มาจาก จูฬฺ (ธาตุ = งอกขึ้น) + อ ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: จูฬ + อ = จูฬ + อา = จูฬา แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่งอกขึ้น” หมายถึง นูน, โหนก; หน่อ, ปุ่ม, ยอด (swelling, protuberance; root, knot, crest)

อัฒจันทร์

อ่านว่า อัด-ทะ-จัน
ประกอบด้วย อัฒ + จันทร์

(๑) “อัฒ”

บาลีเป็น “อฑฺฒ” อ่านว่า อัด-ทะ รากศัพท์มาจาก อสฺ (ธาตุ = ทิ้ง, ขว้างไป) + ต ปัจจัย, แปลง สฺ ที่ (อ)-สฺ กับ ต เป็น ฑฺฒ

: อสฺ + ต = อสฺต > อฑฺฒ แปลตามศัพท์ว่า “ส่วนที่ทิ้งจำนวนทั้งหมดไปเสีย” หมายความว่า มีจำนวนทั้งหมดหรือจำนวนเต็ม

สิทธิมนุษยชน

อ่านว่า สิด-ทิ-มะ-นุด-สะ-ยะ-ชน
ประกอบด้วย สิทธิ + มนุษย + ชน

(๑) “สิทธิ”

บาลีเขียน “สิทฺธิ” (มีจุดใต้ ทฺ) รากศัพท์มาจาก สิธฺ (ธาตุ = สำเร็จ) + ติ ปัจจัย, แปลง ติ เป็น ทฺธิ, ลบ ธฺ ที่สุดธาตุ

: สิธฺ > สิ + ติ > ทฺธิ = สิทฺธิ แปลตามศัพท์ว่า “ความสำเร็จ” หมายถึง การกระทำสำเร็จ, ความสำเร็จ, ความรุ่งเรือง

สยุมพร

อ่านว่า สะ-หฺยุม-พอน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สยุมพร ๑ : (คำนาม) สยมพร, สยัมพร หรือ สวยมพร ก็ใช้.”

นภดล นพดล นพปฎล

อะไรกันแน่

คำที่ออกเสียงว่า นบ- ลงท้ายว่า -ดน โดยเฉพาะที่เป็นชื่อคน มักสะกดต่างๆ กันไป แล้วแต่เจ้าของชื่อหรือคนตั้งพอใจจะเขียน

3 คำข้างต้นนั้นมีศัพท์อยู่ 4 ศัพท์ คือ นภ นพ ดล และ ปฎล

(๑) “นภ”

บาลีอ่านว่า นะ-พะ รากศัพท์มาจาก –

(1) น (ไม่, ไม่ใช่) + ภู (ธาตุ = มี, เป็น) + อ ปัจจัย, ลบสระที่สุดธาตุ (ภู > ภ)

: น + ภู = นภู > นภ + อ = นภ แปลตามศัพท์ว่า “สถานที่ไม่มีวัตถุอะไรเลย”

สัตวโลก หรือ สัตว์โลก

ถ้าไม่มีการันต์ที่ ว = สัตวโลก อ่านว่า สัด-ตะ-วะ-โลก
ถ้ามีการันต์ที่ ว์ = สัตว์โลก อ่านว่า สัด-โลก

(๑) “สัตว”

บาลีเป็น “สตฺต” อ่านว่า สัด-ตะ รากศัพท์มาจาก สญฺช (ธาตุ = ติด, ข้อง) + ต ปัจจัย, ลบ ญฺช, ซ้อน ต

: สญฺช > ส + ตฺ + ต = สตฺต แปลตามศัพทว่า (1) “ผู้ติดข้องอยู่ในรูปารมณ์เป็นต้น” (2) “ผู้ยังผู้อื่นให้ติดข้อง” (3) “ผู้ประกอบด้วยคุณลักษณะของผู้ติดข้อง”