บาลีวันละคำ

ภูธร – นครบาล

อ่านว่า พู-ทอน นะ-คอน-บาน

(๑) “ภูธร”

บาลีอ่านว่า พู-ทะ-ระ รากศัพท์มาจาก ภู (แผ่นดิน, ถิ่นฐาน) + ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + อ ปัจจัย

: ภู + ธรฺ = ภูธร + อ = ภูธร แปลตามศัพท์ว่า “ทรงไว้ซึ่งภูมิประเทศ” หมายถึง ภูเขา

ทีฆายุโก โหตุ มหาราชา [2]

ความรู้เรื่องศัพท์ :

(๑) “ทีฆายุโก”

ประกอบด้วยคำว่า ทีฆ + อายุ + ณฺวุ ปัจจัย

1) “ทีฆ” (ที-คะ) รากศัพท์มาจาก ทุ (ธาตุ = ไป) + ฆ ปัจจัย, แผลง อุ ที่ ทุ เป็น อี (ทุ > ที)

: ทุ + ฆ = ทุฆ > ทีฆ แปลตามศัพท์ว่า “ระยะที่เป็นไปด้วยเสียงที่ไกล” (เทียบด้วยระยะทางที่เสียงดังมากๆ จะได้ยินไปถึงไกลแค่ไหน ระยะเวลาจากจุดเริ่มต้นก็นานไกลทำนองเดียวกันนั้น)

ชินสีห์ หรือ ชินศรี

ความรู้เรื่องศัพท์ :

(๑) “ชิน”

บาลีอ่านว่า ชิ-นะ รากศัพท์มาจาก ชิ (ธาตุ = ชนะ) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: ชิ + ยุ > อน = ชิน แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้ชนะ” (2) “ผู้ชนะบาปอกุศลธรรม” หมายถึง พิชิต, มีชัย (conquering, victorious)

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ ระบุไว้ว่า often of the Buddha, “Victor” (มักใช้เป็นพระคุณนามของพระพุทธเจ้า มีความหมายว่า “พระผู้มีชัย”)

ถวายสัตย์ปฏิญาณ

ประกอบด้วย ถวาย + สัตย์ + ปฏิญาณ

(๑) “ถวาย”

เป็นคำไทย ดูพจนานุกรมเป็นการประดับความรู้ :

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

“ถวาย : (คำกริยา) ให้, มอบให้, เช่น ถวายของ (ใช้แก่พระสงฆ์หรือเจ้านาย); ให้ดู, ให้ชม, เช่น รําถวายมือ เล่นถวายตัว, แผลงเป็น ดงวาย หรือ ตังวาย ก็ได้.

ชัยมงคลคาถา

อ่านว่า ไช-ยะ-มง-คน-คา-ถา
ประกอบด้วย ชัย + มงคล + คาถา

(๑) “ชัย”

บาลีเป็น “ชย” (ชะ-ยะ) รากศัพท์มาจาก ชิ (ธาตุ = ชนะ) + อ ปัจจัย, แผลง อิ ที่ ชิ เป็น เอ, แปลง เอ เป็น อย (ชิ > เช > ชย)

: ชิ > เช > ชย + อ = ชย แปลตามศัพท์ว่า “ความชนะ” หมายถึง การปราบ, การพิชิต, ชัยชนะ (vanquishing, overcoming, victory)

พิษฐาน

อ่านว่า พิด-สะ-ถาน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“พิษฐาน : (คำกริยา) มุ่งหมาย, ขอร้องต่อสิ่งที่ตนถือว่าศักดิ์สิทธิ์เพื่อช่วยบันดาลให้ประสบผลสำเร็จในสิ่งที่ตนมุ่งหมาย. (เลือนมาจาก อธิษฐาน).”

โกศ

อ่านว่า โกด
บาลีเป็น “โกส” อ่านว่า โก-สะ

“โกส” รากศัพท์มาจาก :

(๑) กุ (ศัสตราวุธ) + สิ (ธาตุ = อยู่, ผูก, มัด) + อ ปัจจัย, แผลง อุ ที่ กุ เป็น โอ (กุ > โก), ลบ อิ ที่ สิ (สิ > ส)

: กุ + สิ = กุสิ + อ = กุสิ > โกสิ > โกส แปลตามศัพท์ว่า (1) “ที่เป็นที่อยู่แห่งศัสตรา” (2) “ที่เป็นที่ผูกศัสตราไว้”

ราชทัณฑ์

อ่านว่า ราด-ชะ-ทัน
ประกอบด้วย ราช + ทัณฑ์

(๑) “ราช”

บาลีอ่านว่า รา-ชะ รากศัพท์มาจาก :

(1) ราชฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง) + อ (ปัจจัย)

: ราชฺ + อ = ราช แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รุ่งเรืองโดยยิ่งเพราะมีเดชานุภาพมาก” หมายความว่า ผู้เป็นพระราชาย่อมมีเดชานุภาพมากกว่าคนทั้งหลาย

ประสบ – ประสพ

ใช้คำไหนดี

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) ประสบ : (คำกริยา) พบ, พบปะ, พบเห็น.
(2) ประสพ : (คำนาม) การเกิดผล. (ส. ปฺรสว; ป. ปสว).

“ประสบ” (บ ใบไม้ สะกด) เป็นคำไทย คำสั้นคือ “สบ” แปลว่า พบ, ปะ

“ประสพ” (พ พาน สะกด) พจน.54 บอกว่า สันสกฤตเป็น “ปฺรสว” บาลีเป็น “ปสว”