บาลีวันละคำ

ปัจจัตตังเว

อ่านว่า ปัด-จัด-ตัง-เว
ประกอบด้วย ปัจจัตตัง + เว

(๑) “ปัจจัตตัง”

บาลีเป็น “ปจฺจตฺตํ” อ่านว่า ปัด-จัด-ตัง
ประกอบด้วย ปจฺจ (เฉพาะ) + อตฺตํ (ตน)

จีรังยั่งยืน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“จีรัง : (คำวิเศษณ์) นาน, ยาวนาน, มักใช้เข้าคู่กับคำ ยั่งยืน เป็น จีรังยั่งยืน เช่น สังขารไม่จีรังยั่งยืน.”

ทุกกฏ

ผู้เขียนบาลีวันละคำได้อ่านบทความเรื่อง “สังคมอาบัติ” ในเนชั่นสุดสับดาห์ ปีที่ 24 ฉบับที่ 1220 วันที่ 16-22 ตุลาคม 2558 หน้า 22 มีข้อความตอนหนึ่งว่า –

“… อาบัติเบาที่เกิดจากกระทำทางร่างกาย เช่น ไปรับของฉันจากมือผู้หญิง หรือไปฉันอาหารที่ไม่ได้มีผู้ถวาย หรือทำผิดพลาดเล็กๆ น้อยๆ (ซึ่งมีชื่อเรียกน่ารักดีว่า ‘อาบัติทุกกฎ’ แต่จริงๆ แล้วไม่ได้แปลว่าอาบัติหมดทุกเรื่องนะครับ ทุกกฎ เป็นภาษาบาลี หมายถึงทำผิดกฎนั่นแหละครับ อ่านว่า ทุ-กะ-กด ไม่ใช่ ทุก-กด) เช่น สวมเสื้อ สวมหมวก ซึ่งเป็นอาบัติที่เห็นได้ชัดเจน …”

วิศวะ

อ่านว่า วิด-สะ-วะ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 มีคำที่ขึ้นด้วย “วิศว-” ดังนี้ –

(1) วิศว- : (คำวิเศษณ์) ทั้งหมด, ทั้งปวง. (ส. วิศฺว; ป. วิสฺส).

(2) วิศวกร : (คำนาม) ผู้ประกอบงานวิศวกรรม.

พละกำลัง

คำบาลีประสมคำไทย
อ่านว่า พะ-ละ-กำ-ลัง

(๑) “พล”

บาลีอ่านว่า พะ-ละ รากศัพท์มาจาก พลฺ (ธาตุ = มีชีวิต, ระวัง, ครอบงำ) + อ ปัจจัย

: พล + อ = พล แปลตามศัพท์ว่า “เหตุอันทำให้มีชีวิตอยู่ได้” “ผู้เฝ้าระวัง” “ผู้ครอบงำศัตรู”

ภาคี

บาลีและไทยใช้รูปเดียวกัน อ่านว่า พา-คี

“ภาคี” ประกอบด้วย ภาค + อี ปัจจัย

(๑) “ภาค” อ่านว่า พา-คะ รากศัพท์มาจาก –

(1) ภชฺ (ธาตุ = จำแนก, แบ่ง) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ภ-(ชฺ) เป็น อา, แปลง ช เป็น ค

: ภชฺ + ณ = ภชณ > ภช > ภาช > ภาค แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จำแนกผลดีหรือไม่ดีให้มากขึ้น”

นิรันดร

อ่านว่า นิ-รัน-ดอน
บาลีเป็น “นิรนฺตร” อ่านว่า นิ-รัน-ตะ-ระ

“นิรนฺตร” รากศัพท์มาจาก นิ + ร + อนฺตร

(๑) “นิ” เป็นศัพท์จำพวก “อุปสรรค” (คำสำหรับใช้เติมข้างหน้าคำนามหรือคำกริยาที่เป็นรูปคำบาลีหรือสันสกฤตให้มีความหมายแผกเพี้ยนไปจากเดิม หรือมีความหมายตรงข้ามกับความหมายเดิมเป็นต้น) มีความหมายว่า เข้า, ลง, ไม่มี, ออก

อนันต์

อ่านว่า อะ-นัน

“อนันต์” บาลีเขียน “อนนฺต” อ่านว่า อะ-นัน-ตะ ประสมขึ้นจากคำว่า น (ไม่, ไม่ใช่) + อนฺต

“อนฺต” (อัน-ตะ) รากศัพท์มาจาก อมฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + ต ปัจจัย, แปลง มฺ ที่สุดธาตุเป็น นฺ (อมฺ > อนฺ)

: อมฺ + ต = อมฺต > อนฺต แปลตามศัพท์ว่า “ถึงที่สุด”

จารชน

อ่านว่า จา-ระ-ชน
ประกอบด้วย จาร + ชน

(๑) “จาร”

บาลีอ่านว่า จา-ระ รากศัพท์มาจาก จรฺ (ธาตุ = เที่ยวไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ อะ ที่ จ-(รฺ) เป็น อา (จรฺ > จาร)

: จรฺ + ณ = จรณ > จร > จาร แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เที่ยวไปรู้เรื่องอาณาจักรศัตรูหรือเรื่องปรปักษ์”

สรีระสำราญ

อ่านว่า สะ-รี-ระ-สำ-ราน
ประกอบด้วย สรีระ + สำราญ

(๑) “สรีระ”

บาลีเขียน “สรีร” อ่านว่า สะ-รี-ระ รากศัพท์มาจาก สรฺ (ธาตุ = เป็นไป, เบียดเบียน) + อีร ปัจจัย