บาลีวันละคำ

กลับตาลปัตร

อ่านว่า กฺลับ-ตา-ละ-ปัด

“กลับ” เป็นคำไทย
“ตาลปัตร” เป็นบาลีสันสกฤต ประกอบด้วย ตาล + ปัตร

(๑) “ตาล”

ภาษาไทยอ่านว่า ตาน (เว้นไว้แต่สมาสกับบาลีสันสกฤต เช่นในคำว่า “ตาลปัตร” นี้อ่านว่า ตา-ละ) บาลีอ่านว่า ตา-ละ รากศัพท์มาจาก ตลฺ (ธาตุ = ตั้งอยู่) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ต-(ลฺ) เป็น อา (ตลฺ > ตาล)

วัตถุประสงค์

อ่านว่า วัด-ถุ-ปฺระ-สง
ประกอบด้วย วัตถุ + ประสงค์

(๑) “วัตถุ”

บาลีเขียน “วตฺถุ” อ่านว่า วัด-ถุ รากศัพท์มาจาก วสฺ (ธาตุ = อยู่) + รตฺถุ ปัจจัย, ลบ สฺ ที่สุดธาตุ (วสฺ > ว) และ ร ต้นปัจจัย (รตฺถุ > ตฺถุ)

อุกกาบาต

อ่านว่า อุก-กา-บาด
ประกอบด้วย อุกกา + บาต

(๑) “อุกกา”

บาลีเขียน “อุกฺกา” (มีจุดใต้ ก ตัวหน้า) อ่านว่า อุก-กา (ถ้าไม่มีจุด เขียน “อุกกา” เหมือนในภาษาไทย บาลีจะต้องอ่านว่า อุ-กะ-กา)

“อุกฺกา” รากศัพท์มาจาก อุสฺ (ธาตุ = ร้อน, ไหม้) + ก ปัจจัย, ซ้อน กฺ, ลบที่สุดธาตุ (อุสฺ > อุ) + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

กฐินสามัคคี [3]

ผิดจนถูกไปอีกคำหนึ่ง

(๑) “กฐิน” ภาษาไทยอ่านว่า กะ-ถิน บาลีอ่านว่า กะ-ถิ-นะ

คำว่า “กฐิน” ถ้าเป็นคำนาม แปลว่า “ไม้สะดึง” คือไม้แบบสำหรับขึงเพื่อตัดเย็บจีวร (a wooden frame used in sewing the robes) ถ้าเป็นคุณศัพท์ มีความหมายว่า แข็ง, แนบแน่น, ไม่คลอนแคลน, หนัก, หยาบกร้าน, โหดร้าย (hard, firm, stiff, harsh, cruel)

ปราวนาตัวเองเป็นพุทธมามะกะ

ผู้เขียนบาลีวันละคำได้อ่านโพสต์ของท่านผู้หนึ่งทางเฟซบุ๊กกล่าวถึงพฤติกรรมของพระสงฆ์บางพวกและชาวพุทธบางส่วน มีข้อความตอนหนึ่งว่า –

…….
… ในยุคนี้คนที่มีบัตรประชาชนเป็นพุทธจำนวนมากแปลไม่ออกเสียด้วยซ้ำว่าการปราวนาตัวเองเป็นพุทธมามะกะโดยกล่าวคำว่า พุทธัง สะระณัง คัจฉามิ ธัมมัง สะระณัง คัจฉามิ สังฆัง สะระณัง คัจฉามิ

มิจฉาทิฐิ

อ่านว่า มิด-ฉา-ทิด-ถิ
ประกอบด้วย มิจฉา + ทิฐิ

(๑) “มิจฉา”

บาลีเขียน “มิจฺฉา” (มีจุดใต้ จฺ) อ่านว่า มิด-ฉา เป็นศัพท์จำพวกนิบาต ไม่แจกด้วยวิภัตติ คือคงรูปเดิมเสมอ

สวดมนต์

ภาษาบาลีว่าอย่างไร

(๑) “สวด” เป็นคำไทย ตรงกับบาลีว่า “สชฺฌาย”

“สชฺฌาย” อ่านว่า สัด-ชา-ยะ รากศัพท์มาจาก ส (มี, พร้อม, ของตน) + อธิ (ยิ่ง, ใหญ่, ทับ) อิ (ธาตุ = สวด, ศึกษา) + อ ปัจจัย, แปลง อธิ เป็น อชฺฌ, แปลง อิ เป็น ย, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ -ฌ เป็น อา (สชฺฌ > สชฺฌา)

บันไดสวรรค์

คัมภีร์ ปฐมสมโพธิกถา พระนิพนธ์ของสมเด็จพระมหาสมณเจ้า กรมพระปรมานุชิตชิโนรส ปริจเฉทที่ ๒๔ เทโวโรหนปริวรรต บรรยายความไว้ตอนหนึ่งว่า –

………

ท้าวโกสีย์ก็นฤมิตซึ่งบันไดทิพย์ทั้ง ๓ ลงจากเทวโลก คือบันไดทองอยู่ ณ เบื้องขวา บันไดเงินอยู่ ณ เบื้องซ้าย บันไดแก้วประดิษฐานอยู่ในท่ามกลาง

มหาปวารณา

อ่านว่า มะ-หา-ปะ-วา-ระ-นา
ประกอบด้วย มหา + ปวารณา

(๑) “มหา”

คำเดิม “มหนฺต” (มะ-หัน-ตะ) แปลว่า มาก, ใหญ่, ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต, สำคัญ, เป็นที่นับถือ