บาลีวันละคำ

โลกทัศน์

อ่านว่า โลก-กะ-ทัด
ประกอบด้วยคำว่า โลก + ทัศน์

(๑) “โลก” (บาลีอ่านว่า โล-กะ)

๑) ในแง่ภาษา

1 “โลก” มีรากศัพท์มาจาก ลุชฺ (ธาตุ = พินาศ) + ณ ปัจจัย แปลง ช เป็น ก แผลง อุ เป็น โอ

: ลุชฺ > ลุก > โลก + ณ = โลก แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่จะพินาศไป”

นวัตกรรม

อ่านว่า นะ-วัด-ตะ-กำ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

“นวัตกรรม : (คำนาม) สิ่งที่ทำขึ้นใหม่หรือแปลกจากเดิมซึ่งอาจจะเป็นความคิด วิธีการ หรืออุปกรณ์ เป็นต้น. (ป. นวต + ส. กรฺม; อ. innovation).”

อุทยานราชภักดิ์

อ่านว่า อุด-ทะ-ยาน-ราด-ชะ-พัก
ประกอบด้วย อุทยาน + ราช + ภักดิ์

(๑) “อุทยาน”

เป็นรูปคำสันสกฤต “อุทฺยาน” บาลีเป็น “อุยฺยาน” (อุย-ยา-นะ) รากศัพท์มาจาก :

(1) อุ (ขึ้น, นอก) + ยา (ธาตุ = ไป) + ยุ ปัจจัย, ซ้อน ยฺ ระหว่าง อุ + ยา, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

นิสิต – นักศึกษา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) นิสิต : (คำนาม) ผู้ที่ศึกษาอยู่ในมหาวิทยาลัยบางแห่ง เช่น นิสิตจุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย นิสิตมหาวิทยาลัยเกษตรศาสตร์; ศิษย์ที่เล่าเรียนอยู่ในสํานัก, ผู้อาศัย. (ป. นิสฺสิต).

เสถียร

อ่านว่า สะ-เถียน

“เสถียร” บาลีเป็น “ถิร” (ถิ-ระ) รากศัพท์มาจาก ฐา (ธาตุ = ยืน, ตั้งอยู่) + อิร ปัจจัย, ลบ อา ที่ ฐา (ฐา > ฐ), แปลง ฐ เป็น ถ

: ฐา > ฐ + อิร = ฐิร > ถิร แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่ดำรงอยู่”

“ถิร” ในบาลีเป็น “สฺถิร” ในสันสกฤต ภาษาไทยใช้อิงสันสกฤต แต่แปลงรูปเป็น “เสถียร”

เสถียร อ่านว่า สะ-เถ

อุทาหรณ์

อ่านว่า อุ-ทา-หอน
บาลีเป็น “อุทาหรณ” อ่านว่า อุ-ทา-หะ-ระ-นะ

“อุทาหรณ” รากศัพท์มาจาก อุ (ขึ้น) + อา (ทั่วไป, ยิ่ง; กลับความ เช่น ไป กลับเป็น มา นำไป กลับเป็น นำมา) + หรฺ (ธาตุ = นำไป) + ยุ ปัจจัย, ลง ท อาคมระหว่าง อุ กับ อา, แปลง ยุ เป็น อน, แปลง น เป็น ณ

อัตนัย-ปรนัย

อ่านว่า อัด-ตะ-ไน / ปะ-ระ-ไน
ประกอบด้วยคำว่า อัต, ปร, นัย

(๑) “อัต”

บาลีเป็น “อตฺต” (อัด-ตะ) มาจากรากศัพท์ดังนี้ :

(1) อตฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไปต่อเนื่อง) + ต ปัจจัย

ประยุทธ์

อ่านว่า ปฺระ-ยุด
เทียบบาลีเป็น “ปยุทฺธ” อ่านว่า ปะ-ยุด-ทะ

“ปยุทฺธ” รากศัพท์มาจาก ป (ทั่วไป, ข้างหน้า) + ยุธฺ ธาตุ = รบ, ต่อสู้) + ต ปัจจัย, แปลง ธฺต (คือ (ยุ)-ธฺ + ต) เป็น ทฺธ

: ป + ยุธฺ = ปยุธฺ + ต = ปยุธฺต > ปยุทฺธ แปลตามศัพท์ว่า “การรบกันทั่วไป” หมายถึง สงคราม, การรบ, การต่อสู้ (war, battle, fight)

ปฏิชีวนะ

อ่านว่า ปะ-ติ-ชี-วะ-นะ
บาลีเขียน “ปฏิชีวน”
แยกศัพท์เป็น ปฏิ + ชีวน

(๑) ความรู้เกี่ยวกับคำว่า “ปฏิ-”

“ปฏิ-” (ขีด – ข้างหลังหมายความว่าไม่ใช้ตามลำพัง แต่ใช้นำหน้าคำอื่นเสมอ) เป็นศัพท์จำพวกที่ภาษาไวยากรณ์เรียกว่า “อุปสรรค”