บาลีวันละคำ

กตัญญูกตเวที

หญ้าปากคอก

“กตัญญูกตเวที” เป็นคำ 2 คำ คือ “กตัญญู” คำหนึ่ง “กตเวที” คำหนึ่ง

(๑) “กตัญญู” (กะ-ตัน-ยู)

บาลีเขียน “กตญฺญู” รากศัพท์มาจาก กต (คุณที่ผู้อื่นทำแก่ตน) + ญา (ธาตุ = รู้) + รู ปัจจัย, ซ้อน ญฺ, ลบสระที่สุดธาตุ (ญา > ญ) และลบ ร ที่ รู (รู > อู)

สามารถ

อ่านว่า สา-มาด

“สามารถ” เป็นรูปคำอิงสันสกฤต “สมรฺถ”

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน บอกไว้ว่า –

“สมรฺถ : (คำคุณศัพท์) ‘สมรรถ,’ พลวัต, แข็งแรง; มีความคิดต่อกัน; เหมาะ; มีความสามารถ; powerful, strong; connected in sense; fit or proper; able or capable.”

ภูตผีปีศาจ

อ่านว่า พูด-ผี-ปี-สาด

(๑) “ภูต”

บาลีอ่านว่า พู-ตะ รากศัพท์มาจาก ภู (ธาตุ = มี, เป็น) + ต ปัจจัย

: ภู + ต = ภูต แปลตามศัพท์ว่า “ผู้เป็นเหตุให้ร่ายมนตร์คาถา” (คือเพราะความกลัวต่อ “สิ่งนั้น”

ปฏิภาณ

ภาษาไทยอ่านว่า ปะ-ติ-พาน
บาลีอ่านว่า ปะ-ติ-พา-นะ

“ปฏิภาณ” รากศัพท์มาจาก ปฏิ (เฉพาะ, เฉพาะหน้า, ตอบ) + ภา (ธาตุ = รุ่งเรือง) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ

: ปฏิ + ภา = ปฏิภา + ยุ > อน = ปฏิภาน > ปฏิภาณ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นเหตุให้สิ่งที่ควรรู้สว่างขึ้นเฉพาะหน้า”

ปรมาณู

อ่านว่า ปะ-ระ-มา-นู
ประกอบด้วย ปรม + อณู

(๑) “ปรม”

บาลีอ่านว่า ปะ-ระ-มะ รากศัพท์มาจากหลายทาง แสดงในที่นี้พอเป็นตัวอย่าง :

(1) ปร (ข้าศึก) + มรฺ (ธาตุ = ตาย) + กฺวิ ปัจจัย ลบที่สุดธาตุ และลบปัจจัย

เทวทูต

อ่านว่า เท-วะ-ทูด
ประกอบด้วย เทว + ทูต

(๑) “เทว” (เท-วะ)

รากศัพท์มาจาก ทิวฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง, เล่น, สนุก, เพลิดเพลิน) + อ ปัจจัย, แผลง อิ ที่ ทิ-(วฺ) เป็น เอ

: ทิวฺ + อ = ทิว > เทว แปลตามศัพท์ว่า (1) “ผู้รุ่งเรืองด้วยฤทธิ์ของตน”

วาทศิลป์

อ่านว่า วา-ทะ-สิน
ประกอบด้วย วาท + ศิลป์

(๑) “วาท” (วา-ทะ)

รากศัพท์มาจาก วทฺ (ธาตุ = พูด, กล่าว) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ ว-(ทฺ) เป็น อา (วทฺ > วาทฺ)

: วทฺ + ณ = วทณ > วท > วาท แปลตามศัพท์ว่า “คำเป็นเครื่องพูด”

วินาศกรรม

อ่านว่า วิ-นาด-สะ-กำ
ประกอบด้วย วินาศ + กรรม

(๑) “วินาศ”

บาลีเป็น “วินาส” (วิ-นา-สะ) รากศัพท์มาจาก วิ (พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + นสฺ (ธาตุ = พินาศ, หายไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ น-(สฺ) เป็น อา (นสฺ > นาสฺ)

เอราวัณ

อ่านว่า เอ-รา-วัน

“เอราวัณ” บาลีเป็น “เอราวณ” (เอ-รา-วะ-นะ) รากศัพท์มาจากรูปวิเคราะห์ ( = การหาความหมายโดยวิธีแยกศัพท์) ว่า –

: อิราวโณ นาม สมุทฺโท, ตตฺร ชาโต = เอราวโณ

จินตนาการ

อ่านว่า จิน-ตะ-นา-กาน
ประกอบด้วย จินตน + อาการ

(๑) “จินตน”

บาลีเป็น “จินฺตน” (จิน-ตะ-นะ) รากศัพท์มาจาก จินฺต (ธาตุ = คิด) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: จินฺต + ยุ > อน = จินฺตน แปลตามศัพท์ว่า “ธรรมชาตที่คิด” หมายถึง การคิด, ความคิด (the act of thinking, thought)