บาลีวันละคำ

ราชประสงค์

อ่านว่า ราด-ชะ-ปฺระ-สง
ประกอบด้วย ราช + ประสงค์

(๑) “ราช”

บาลีอ่านว่า รา-ชะ รากศัพท์มาจาก –

(1) ราชฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง) + อ (ปัจจัย) = ราช แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รุ่งเรืองโดยยิ่งเพราะมีเดชานุภาพมาก”

ประชากร

อ่านว่า ปฺระ-ชา-กอน

ประกอบด้วย :

(1) ประชา + กร
(2) ประชา + อากร

(๑) “ประชา”

บาลีเป็น “ปชา” สันสกฤตเป็น “ปฺรชา” ไทยเขียนอิงสันสกฤตเป็น “ประชา”

ชุมนุมเทวดา

บาลีว่าอย่างไร

(๑) คำว่า “ชุมนุมเทวดา” แปลเป็นภาษาบาลีว่าอย่างไร

(ก) ถ้าหมายถึง “การชุมนุมของเทวดา” (เทวดามาชุมนุมกันเอง) ภาษาบาลีใช้ว่า

– เทวตาสโมสรณ (เท-วะ-ตา-สะ-โม-สะ-ระ-นะ)
– เทวตาสโมธาน (เท-วะ-ตา-สะ-โม-ทา-นะ)

ปริเทวนาการ

อ่านว่า ปะ-ริ-เท-วะ-นา-กาน
ประกอบด้วย ปริเทวน + อาการ

(๑) “ปริเทวน” (ปะ-ริ-เท-วะ-นะ)

รากศัพท์มาจาก ปริ (แทนศัพท์ “ปุนปฺปุนํ” = บ่อยๆ, ร่ำไร) + ทิวุ (ธาตุ = ร้อง) ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แผลง อิ ที่ ทิ-(วุ) เป็น เอ (ทิวุ > เทวุ), ลบสระที่สุดธาตุ (ทิวุ > ทิว)

เวสสันดร-แพศยันดร

อ่านว่า เวด-สัน-ดอน / แพด-สะ-ยัน-ดอน
(เฉพาะ แพศยันดร จะออกเสียงว่า แพด-เซียน-ดอน ก็ได้)

“เวสสันดร” บาลีเป็น “เวสฺสนฺตร” (เวด-สัน-ตะ-ระ)

นัย ๑

“เวสฺสนฺตร” แยกศัพท์ตามรูปคำที่ตามองเห็นเป็น เวสฺส (เวด-สะ) + อนฺตร (อัน-ตะ-ระ)

ลักเพศ

อ่านว่า ลัก-กะ-เพด
ประกอบด้วย ลัก + เพศ

(๑) “ลัก” เป็นคำไทย หมายถึง เอาสิ่งของที่เขาไม่ให้ไปด้วยอาการซ่อนเร้น, ขโมย, แอบทำ, ลอบทำ

โคตรภู

อ่านว่า โคด-ตฺระ-พู

“โคตรภู” บาลีเขียน “โคตฺรภู” (มีจุดใต้ ต)
ประกอบด้วย โคตฺร + ภู

(๑) “โคตฺร” (โคด-ตฺระ) คำเดิมคือ “โคตฺต” (โคด-ตะ) มาจากรากศัพท์ดังนี้ –

(1) โค (ชื่อ, ความรู้, ชื่อเสียง) + ตา (ธาตุ = รักษา) + อ ปัจจัย, ซ้อน ต, ลบสระที่สุดธาตุ (ตา > ต)

: โค + ตา = โคตา > โคต + อ + ต = โคตฺต แปลตามศัพท์ว่า “เชื้อสายที่รักษาชื่อและความรู้ไว้” “เชื้อสายที่รักษาชื่อเสียงไว้”

กรรมพันธุ์

อ่านว่า กำ-มะ-พัน
ประกอบด้วย กรรม + พันธุ์

(๑) “กรรม”

บาลีเป็น “กมฺม” (กำ-มะ) รากศัพท์มาจาก กรฺ (ธาตุ = กระทำ) + รมฺม (รำ-มะ, ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ (กรฺ > ก-) และ ร ที่ต้นปัจจัย (รมฺม > -มฺม)

สัตตาหกรณียะ

ภาษาชาววัด
ไม่เกี่ยวกับชาวบ้านโดยตรง แต่ควรรู้ไว้

ประกอบด้วย สัตตาห + กรณียะ

(๑) “สัตตาห” (สัด-ตา-หะ)

มาจาก สตฺต (สัด-ตะ = จำนวนเจ็ด) + อห (อะ-หะ = วัน, กลางวัน), ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ อ-(ห) เป็น อา

จาริก – จารึก

“จาริก” บาลีอ่านว่า จา-ริ-กะ มาจากรากศัพท์ว่า จรฺ (ธาตุ = ประพฤติ, ดำเนินไป) + ณิก ปัจจัย, ลบ ณ (ณิก > อิก), ทีฆะ (ยืดเสียง) อะ ที่ จ-(รฺ) ต้นธาตุตามอำนาจของปัจจัยเนื่องด้วย ณ เป็น อา (จ- > จา-)