บาลีวันละคำ

เหรียญ

มาจากคำอะไร

อ่านว่า เหฺรียน (หฺร ควบ หรือ เรียน มี ห- นำ)

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“เหรียญ : (คำนาม) โลหะที่มีลักษณะกลมแบนหรือรูปเหลี่ยมเป็นต้น มีภาพนูนหรือตัวอักษรอยู่บนพื้น เช่น เหรียญกระษาปณ์ เหรียญความดีความชอบ เหรียญที่ระลึก.”

เหรัญญิก

อ่านว่า เห-รัน-ยิก
บาลีเป็น “เหรญฺญิก” อ่านว่า เห-รัน-ยิ-กะ

“เหรญฺญิก” ประกอบด้วย หิรญฺญ + ณิก ปัจจัย

(๑) “หิรญฺญ” (หิ-รัน-ยะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) หรฺ (ธาตุ = แสวงหา, นำไป) + ญ ปัจจัย, แปลง อะ ที่ ห-(รฺ) เป็น อิ, ซ้อน ญ

: หรฺ > หิร + ญ + ญ = หิรญฺญ แปลตามศัพท์ว่า (1) “วัตถุอันคนแสวงหากันเพราะเป็นของล้ำค่า” (2) “วัตถุที่ดึงดูดใจสัตว์โลก”

อาชญาบัตร

อ่านว่า อาด-ยา-บัด และ อาด-ชะ-ยา-บัด
(ตาม พจน.54)
ประกอบด้วย อาชญา + บัตร

(๑) “อาชญา”

บาลีเป็น “อาณา” (อา-นา) รากศัพท์มาจาก อาณฺ (ธาตุ = ส่งไป) + อ ปัจจัย + อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

ปัจฉิมลิขิต

อ่านตามหลักภาษาว่า ปัด-ฉิม-มะ-ลิ-ขิด
ประกอบด้วย ปัจฉิม + ลิขิต

(๑) “ปัจฉิม”

บาลีเป็น “ปจฺฉิม” อ่านว่า ปัด-ฉิ-มะ รากศัพท์ประกอบด้วย ปจฺฉา (ภายหลัง) + อิม (อิ-มะ) ปัจจัย, ลบ อา ที่ (ปจฺฉ-)า (ปจฺฉา > ปจฺฉ)

: ปจฺฉา > ปจฺฉ + อิม = ปจฺฉิม แปลตามศัพท์ว่า “-ที่มีในภายหลัง”

บริเวณ

อ่านว่า บอ-ริ-เวน
บาลีเป็น “ปริเวณ” อ่านว่า ปะ-ริ-เว-นะ

“ปริเวณ” รากศัพท์มาจาก : ปริโต เวตีติ ปริเวณํ

ปริ (รอบ) + วี (ธาตุ = เป็นไป, แผ่ไป) + ณ ปัจจัย, แปลง อี (ที่ วี) เป็น เอ, คง ณ ปัจจัยไว้ (ณ ปัจจัย ปกติเมื่อลงแล้วจะลบออก)

: ปริ + วี + ณ = ปริวีณ > ปริเวณ แปลตามศัพท์ว่า “พื้นที่ที่เป็นไปโดยรอบ” “พื้นที่ที่แผ่ไปโดยรอบ”

อัตลักษณ์

อ่านว่า อัด-ตะ-ลัก
ประกอบด้วย อัต + ลักษณ์

(๑) “อัต”

บาลีเป็น “อตฺต” (อัด-ตะ) มาจากรากศัพท์ดังนี้ :

(1) อตฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไปต่อเนื่อง) + ต ปัจจัย

เวลา

อ่านว่า เว-ลา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“เวลา : (คำนาม) ชั่วขณะความยาวนานที่มีอยู่หรือเป็นอยู่ โดยนิยมกําหนดขึ้นเป็นครู่ คราว วัน เดือน ปี เป็นต้น เช่น เวลาเป็นเงินเป็นทอง ขอเวลาสักครู่. (ป., ส.)”.

ในภาษาไทย เราใช้คำว่า “เวลา” ในความหมายตามพจนานุกรมนี้

แต่ในภาษาบาลี “เวลา” มีรากศัพท์มาหลายทาง จึงมีความหมายหลายอย่าง

สุญญาคาร

อ่านว่า สุน-ยา-คาน
ประกอบด้วย สุญญ + อคาร

(๑) “สุญญ”

บาลีเขียน “สุญฺญ” อ่านว่า สุน-ยะ (มีจุดใต้ ญ ตัวหน้า) รากศัพท์มาจาก :

(1) สุน (การไป) + ย ปัจจัย, แปลง น (ที่ (สุ)-น กับ ย เป็น ญฺญ

: สุน + ย = สุนย > สุญฺญ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เกื้อกูลแก่การไป” (คือทำให้ไม่ติดขัด เพราะว่าง โล่ง)

สุญญากาศ

อ่านว่า สุน-ยา-กาด
ประกอบด้วย สุญญ + อากาศ

(๑) “สุญญ”

บาลีเขียน “สุญฺญ” อ่านว่า สุน-ยะ (มีจุดใต้ ญ ตัวหน้า) รากศัพท์มาจาก :

(1) สุน (การไป) + ย ปัจจัย, แปลง น (ที่ (สุ)-น กับ ย เป็น ญฺญ

: สุน + ย = สุนย > สุญฺญ แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เกื้อกูลแก่การไป” (คือทำให้ไม่ติดขัด เพราะว่าง โล่ง)

อับหายาคีรี

จาก “อภัยคีรี” ถึง “อภัยมณี”

มีคำที่เขียนเป็นอักษรโรมันคำหนึ่งว่า Abhayagiri

มีผู้ถอดคำนี้เป็นอักษรไทยว่า “อับหายาคีรี” คือแยกเป็น Ab-ha-ya-giri

ความจริงคำ Abhayagiri นี้ มีชื่อเรียกในคัมภีร์บาลีอยู่แล้วว่า “อภยคิริ” คือต้องแยกเป็น A-bha-ya-giri ที่แยกเป็น Ab-ha-ya-giri เข้าใจว่าเกิดจากผู้ถอดคำไม่คุ้นหรือไม่รู้จักชื่อนี้

อภยคิริ เขียนแบบไทยเป็น “อภัยคีรี” ประกอบด้วย อภัย + คีรี