บาลีวันละคำ

วุฒ – วุฒิ

วุฒ อ่านว่า วุด
วุฒิ อ่านว่า วุด-ทิ ก็ได้ อ่านว่า วุด ก็ได้ (ตาม พจน.54) แต่ถ้ามีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย (วุฒิ-) อ่านว่า วุด-ทิ-

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) วุฒ : (คำวิเศษณ์) เจริญแล้ว; สูงอายุ. (ป. วุฑฺฒ; ส. วฺฤทฺธ).
(2) วุฒิ, วุฒิ- : (คำนาม) ภูมิรู้; ความเจริญ, ความงอกงาม, ความเป็นผู้ใหญ่. (ป. วุฑฺฒิ; ส. วฺฤทฺธิ).

วุฒิภาวะ [2]

อ่านว่า วุด-ทิ-พา-วะ
บาลีเป็น “วุฑฺฒิภาว” อ่านว่า วุด-ทิ-พา-วะ
ประกอบด้วย วุฑฺฒิ + ภาว

(๑) “วุฑฺฒิ” (วุด-ทิ)

รากศัพท์มาจาก วทฺธฺ (ธาตุ = เจริญ) + ติ ปัจจัย, แผลง อะ ที่ ว-(ทฺธ) เป็น อุ, ลบ ท, แปลง ธฺ ที่สุดธาตุ เป็น ฑฺ, แปลง ต ที่ ติ ปัจจัยเป็น ฒ

ราชนีติ

อ่านว่า รา-ชะ-นี-ติ
ประกอบด้วย ราช + นีติ

(๑) “ราช” (รา-ชะ)

รากศัพท์มาจาก :

(1) ราชฺ (ธาตุ = รุ่งเรือง) + อ (ปัจจัย) = ราช แปลตามศัพท์ว่า “ผู้รุ่งเรืองโดยยิ่งเพราะมีเดชานุภาพมาก” หมายความว่า ผู้เป็นพระราชาย่อมมีเดชานุภาพมากกว่าคนทั้งหลาย

การเมือง

ภาษาบาลีมองคำนี้ว่าอย่างไร

พจนานุกรม สอ เสถบุตร แปลคำว่า “การเมือง” เป็นภาษาอังกฤษว่า politics

พจนานุกรมอังกฤษ-บาลี แปลคำว่า politic เป็นบาลีว่า :

(1) nāgarika นาคริก
(2) janahitakāri ชนหิตการี
(3) upāyadakkha อุปายทกฺข

อนาถ

ภาษาไทยอ่านว่า อะ-หฺนาด
บาลีอ่านว่า อะ-นา-ถะ

“อนาถ” รูปคำประกอบขึ้นจาก น + นาถ

(๑) “น” (นะ)

แปลว่า ไม่, ไม่ใช่, ไม่มี

“น” เป็นศัพท์จำพวกที่เรียกว่า “นิบาต” ศัพท์จำพวกนี้ไม่แจกรูปด้วยวิภัตติปัจจัย คือคงรูปเดิมเสมอ แต่อาจเปลี่ยนแปลงโดยหลักเกณฑ์อื่นได้

ประสูติการ – ประสูติกาล

ประกอบด้วย ประสูติ + การ, หรือ + กาล

หลักการอ่าน :

๑ ประสูติ อยู่เดี่ยวหรืออยู่ท้ายคำ อ่านว่า ปฺระ-สูด
๒ ประสูติ- มีคำอื่นมาสมาสข้างท้าย อ่านว่า ปฺระ-สู-ติ-
เช่นในคำว่า “ประสูติการ” หรือ “ประสูติกาล” ก็อ่านว่า ปฺระ-สู-ติ-กาน

วิจารณ์ พิจารณ์ พิจารณา วิจารณญาณ

ทั้ง 4 คำนี้มีคำที่เป็นหลักอยู่ 2 คำ คือ “วิจารณ” และ “ญาณ”

(๑) “วิจารณ”

บาลีอ่านว่า วิ-จา-ระ-นะ รากศัพท์มาจาก วิ (พิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + จรฺ (ธาตุ = สั่งสม) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน, แปลง น เป็น ณ, ยืดเสียง อะ ที่ จ-(รฺ) เป็น อา

พลการ

อ่านว่า พะ-ละ-กาน
บาลีเป็น “พลกฺการ” อ่านว่า พะ-ลัก-กา-ระ
ประกอบด้วย พล + การ

(๑) “พล”

บาลีอ่านว่า พะ-ละ รากศัพท์มาจาก พลฺ (ธาตุ = มีชีวิต, ระวัง, ครอบงำ) + อ ปัจจัย

: พล + อ = พล แปลตามศัพท์ว่า “เหตุอันทำให้มีชีวิตอยู่ได้” “ผู้เฝ้าระวัง” “ผู้ครอบงำศัตรู”

วิปโยค

อ่านว่า วิบ-ปะ-โยก
บาลีเป็น “วิปฺปโยค” อ่านว่า วิบ-ปะ-โย-คะ

ส่วนประกอบของคำว่า “วิปฺปโยค” ในบาลี :

(๑) “โยค” รากศัพท์มาจาก ยุชฺ (ธาตุ = ประกอบ) ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แผลง อุ ที่ ยุ- เป็น โอ, แปลง ช เป็น ค