บาลีวันละคำ

ตัดมูลเกลศมาร

เป็นวรรคหนึ่งในบทสวดสรรเสริญพระพุทธคุณ สำนวนของพระยาศรีสุนทรโวหาร (น้อย อาจารยางกูร)

มีคำถามว่า เกลศมาร หรือ กิเลสมาร ?

ข้อมูลเบื้องต้น :

“เกลศ” (กะ-เหฺลด) เป็นรูปคำสันสกฤต
“กิเลส” (กิ-เหฺลด) เป็นรูปคำบาลี

พลาธิการ

อ่านว่า พะ-ลา-ทิ-กาน
ประกอบด้วย พล + อธิการ

(๑) “พล”

บาลีอ่านว่า พะ-ละ รากศัพท์มาจาก พลฺ (ธาตุ = มีชีวิต, ระวัง, ครอบงำ) + อ ปัจจัย

: พล + อ = พล แปลตามศัพท์ว่า “เหตุอันทำให้มีชีวิตอยู่ได้” “ผู้เฝ้าระวัง” “ผู้ครอบงำศัตรู”

เกียรติ

บาลีเป็น “กิตฺติ” อ่านว่า กิด-ติ

“กิตฺติ” รากศัพท์มาจาก กิตฺตฺ (ธาตุ = กล่าวถึง, พูดด้วยดี) + อิ ปัจจัย

: กิตฺต + อิ = กิตฺติ แปลตามศัพท์ว่า “ความดีอันเขากล่าวถึง” หมายถึง คําเล่าลือ, คําสรรเสริญ, ชื่อเสียง, ความรุ่งโรจน์, เกียรติยศ (fame, renown, glory, honour)

รัฐ ราฐ ราษฎร

มาจากคำอะไรในบาลี

(๑) “รัฐ”

บาลีเป็น “รฏฺฐ” อ่านว่า รัด-ถะ รากศัพท์มาจาก –

(1) รฐฺ (ธาตุ = ไป, ถึง, เป็นไป) + ต ปัจจัย, แปลง ฐต เป็น ฏฐ

: รฐฺ + ต = รฐต > รฏฺฐ แปลตามศัพท์ว่า “ดินแดนเป็นที่เป็นไปแห่งชาวเมือง”

อจนะ-อจละ

ที่วัดศรีชุมในเขตอุทยานประวัติศาสตร์สุโขทัย มีพระพุทธรูปปางมารวิชัยองค์ใหญ่เรียกกันว่า “พระอจนะ” มีผู้ให้ความเห็นว่าคำว่า “อจนะ” เลือนมาจากคำว่า “อจละ”

อจนะ และ อจละ แปลว่าอะไร ?

จันทรุปราคา

อ่านว่า จัน-ทฺรุ-ปะ-รา-คา, จัน-ทะ-รุบ-ปะ-รา-คา (ตาม พจน.54)

ข้อสังเกต :

1 ถ้าอ่านว่า -รุ-, ทร ออกเสียงควบเป็น -ทฺรุ- (ไม่ใช่ -ทะ-รุ-)
2 ถ้าอ่านว่า -รุบ-, ทร แยกพยางค์เป็น ทะ-รุบ (ไม่ใช่ -ทฺรุบ-)

ทำไมจึงไม่เป็น -ทฺรุ- และ -ทฺรุบ- ทั้งสองคำ
หรือทำไมจึงไม่เป็น -ทะ-รุ- และ -ทะ-รุบ- ทั้งสองคำ
คงต้องหาคำตอบกันเอาเอง

อบายมุข

อ่านว่า อะ-บาย-ยะ-มุก
บาลีเป็น “อปายมุข” อ่านว่า อะ-ปา-ยะ-มุ-ขะ
ประกอบด้วย อปาย + มุข

(๑) “อปาย” (อะ-ปา-ยะ) รากศัพท์มาจาก –

(1) อป (ปราศจาก, ไม่มี) + อิ (ธาตุ = ไป, เป็นไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แปลง อิ เป็น ย, ยืดเสียง อะ ที่ อ-(ย) เป็น อา

สมเด็จพระเทพรัตนราชสุดา
เจ้าฟ้ามหาจักรีสิรินธร
รัฐสีมาคุณากรปิยชาติ
สยามบรมราชกุมารี

คำอ่าน (ตามหลักภาษา) :

สม-เด็ด-พฺระ-เทบ-พะ-รัด-ตะ-นะ-ราด-ชะ-สุ-ดา
เจ้า-ฟ้า-มะ-หา-จัก-กฺรี-สิ-ริน-ทอน
รัด-ถะ-สี-มา-คุ-นา-กอน-ปิ-ยะ-ชาด
สะ-หฺยาม-บอ-รม-มะ-ราด-ชะ-กุ-มา-รี

วาสนา –
ที่ตัดไม่ขาด

“วาสนา” ภาษาไทยอ่านว่า วาด-สะ-หฺนา
บาลีอ่านว่า วา-สะ-นา

“วาสนา” รากศัพท์มาจาก –

(1) วสฺ (ธาตุ = อยู่) + ยุ ปัจจัย + อา (ปัจจัยอิตถีลิงค์), ทีฆะต้นธาตุ คือ อ ที่ ว- เป็น อา, แปลง ยุ เป็น อน

: วสฺ > วาส + ยุ > อน = วาสน + อา = วาสนา แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่อยู่ในจิต”

พยายาม

ทับศัพท์เป็นไทย เข้าใจโดยไม่ต้องแปล

แต่ถ้าถามว่า แปลว่าอะไร ? ….

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“พยายาม [พะยา-] : (คำกริยา) ทําโดยมานะบากบั่น. (ส. วฺยายาม; ป. วายาม)”