บาลีวันละคำ

อภินิหาร

อ่านว่า อะ-พิ-นิ-หาน
บาลีเป็น “อภินีหาร” อ่านว่า อะ-พิ-นี-หา-ระ

“อภินีหาร” รากศัพท์มาจาก อภิ (ยิ่ง, ใหญ่, พิเศษ) + นี (ออก) + หรฺ (ธาตุ = นำไป) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, ยืดเสียง อะ ที่ ห-(รฺ) เป็น อา

โยนิโสมนสิการ
ศัพท์วิชาการพระพุทธศาสนา

อ่านว่า โย-นิ-โส-มะ-นะ-สิ-กาน
ประกอบด้วย โยนิโส + มนสิการ

(๑) “โยนิโส” ประกอบด้วย โยนิ + โส ปัจจัย (โดย-, ตาม-)

“โยนิ” (โย-นิ) แปลได้หลาย คือ

ปฏิสังขาโย

อ่านว่า ปะ-ติ-สัง-ขา-โย

“ปฏิสังขาโย” เป็นคำขึ้นต้นบท “ตังขณิกปัจจเวกขณะ” (ตัง-ขะ-นิ-กะ-ปัด-จะ-เวก-ขะ-นะ) ที่พระสงฆ์จะต้องสวดพิจารณาก่อนที่จะบริโภคใช้สอยปัจจัยสี่ ตัดมาจากคำว่า “ปฏิสงฺขา โยนิโส” (มีข้อความต่อไปอีก)

อดิเรกลาภ

อ่านว่า อะ-ดิ-เหฺรก-กะ-ลาบ
บาลีเป็น “อติเรกลาภ” อ่านว่า อะ-ติ-เร-กะ-ลา-พะ
ประกอบด้วย อติเรก + ลาภ

(๑) “อติเรก”

รูปคำนี้อธิบายกันว่ามาจาก อติ (ยิ่ง, เกิน, ล่วง) + เอก (หนึ่ง), ลง ร อาคม

: อติ + ร + เอก = อติเรก แปลตามศัพท์ว่า “ยิ่งกว่าหนึ่ง” “เกินหนึ่งขึ้นไป” หมายถึง เหลือล้น

นิสัย

อ่านว่า นิ-ไส หรือ นิด-ไส ก็ได้
บาลีเป็น “นิสฺสย” อ่านว่า นิด-สะ-ยะ

“นิสฺสย” รากศัพท์มาจาก นิ (เข้า,ลง) + สิ (ธาตุ = อยู่) + อ ปัจจัย, แปลง อิ (ที่ สิ) เป็น ย (สูตรเต็มว่า “พฤทธิ์ อิ เป็น เอ, แปลง เอ เป็น อย”), ซ้อน สฺ

ทุนสามานย์

อ่านว่า ทุน-สา-มาน
ประกอบด้วยคำว่า ทุน + สามานย์

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของคำว่า “ทุน” ไว้ว่า –

(1) ของเดิมหรือเงินเดิมที่มีไว้ ลงไว้ กําหนดไว้ จัดตั้งไว้ เพื่อประโยชน์ให้งอกงาม เช่น มีความรู้เป็นทุน มีเงินเป็นทุน.

สาย

สายไทยมาจากสายบาลี ?

ในภาษาบาลี คำว่า “สาย” อ่านว่า สา-ยะ รากศัพท์มาจาก :

(1) สา (ธาตุ = จบ, สิ้น) + ย ปัจจัย = สาย แปลตามศัพท์ว่า “เวลาที่กลางวันวิ้นสุด”

เช้า-เพล

คำว่า เช้า-เพล หมายถึงเวลาฉันอาหารของพระภิกษุสามเณร ที่ปกติฉัน 2 มื้อ คือ :

(1) มื้อเช้า วัดทั่วไปที่พระ-เณร ฉันรวมกันมักกำนดเวลาประมาณ 7 นาฬิกาถึง 8 นาฬิกา

(2) มื้อเพล กำหนดเป็นมาตรฐานในเวลา 11 นาฬิกาถึงเที่ยง สัญญาณที่รู้กันดีในวัฒนธรรมไทย คือ “กลองเพล”

ฉันเช้าฉันเพลแบบนี้เราเข้าใจกันว่า “ฉันสองมื้อ”

เพล

อ่านว่า เพน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“เพล : (คำนาม) เวลาพระฉันกลางวัน คือ เวลาระหว่าง ๑๑ นาฬิกาถึงเที่ยง เรียกว่า เวลาเพล. (ป., ส. เวลา ว่า กาล).”

ตามนัยแห่ง พจน.54 “เพล” มาจาก “เวลา” แผลง ว เป็น พ ตามสูตรที่เข้าใจกันแล้วทั่วไป เป็น “เพลา” (เพ-ลา) พจน.54 บอกความหมายว่า กาล, คราว

ทัณฑกรรม

อ่านว่า ทัน-ดะ-กำ
ประกอบด้วย ทัณฑ + กรรม

(๑) “ทัณฑ”

บาลีเป็น “ทณฺฑ” อ่านว่า ทัน-ดะ (ฑ มณโฑ ออกเสียงเหมือน ด เด็ก) รากศัพท์มาจาก –

(1) ทมฺ (ธาตุ = ฝึก, ข่ม, ทรมาน) + ฑ ปัจจัย, แปลง มฺ เป็น ณฺ

: ทมฺ > ทณ + ฑ = ทณฺฑ แปลตามศัพท์ว่า “เครื่องทรมานฝึกฝน” หมายถึง การลงทัณฑ์, การทรมาน, การลงอาญา, การถูกปรับ