บาลีวันละคำ

นิคฺคณฺเห นิคฺคหารหํ
ปคฺคณฺเห ปคฺคหารหํ

อ่านว่า :
นิก-คัน-เห นิก-คะ-หา-ระ-หัง
ปัก-คัน-เห ปัก-คะ-หา-ระ-หัง

หลักความรู้ :

(1) คำที่เขียนว่า -คณฺเห อักขรวิธีบางฉบับท่านให้เขียนเป็น -คเณฺห คือย้ายสระเอ ไปอยู่หน้า ณฺ

บวชศีลจาริณี

อ่านว่า บวด-สี-ละ-จา-ริ-นี
ประกอบด้วย บวช + ศีล + จาริณี

(๑) “บวช”

พจนานุกรมพุทธศาสน์ ฉบับประมวลศัพท์ ของท่าน ป.อ.ปยุตฺโต บอกไว้ว่า –

“บวช : การเว้นทั่ว คือเว้นความชั่วทุกอย่าง (ออกมาจากคำว่า ป + วชฺ) หมายถึงการถือเพศเป็นนักพรตทั่วไป”

สัมมาอรหัง

อ่านว่า สำ-มา-อะ-ระ-หัง

(๑) “สัมมา” บาลีเป็น “สมฺมา” (สำ-มา)

“สมฺมา” รากศัพท์มาจาก สมุ (ธาตุ = สงบ) + อ ปัจจัย, ลบสระท้ายธาตุ, ซ้อน มฺ, ลง อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

: สมุ > สม + ม = สมฺม + อ = สมฺม + อา = สมฺมา แปลตามศัพท์ว่า “เหตุเป็นเครื่องสงบ”

พิจารณา

อ่านว่า พิ-จา-ระ-นา
บาลีเป็น “วิจารณา” (วิ-จา-ระ-นา)

“วิจารณา” รากศัพท์มาจาก วิ (วิเศษ, แจ้ง, ต่าง) + จรฺ (ธาตุ = สั่งสม) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), แปลง น เป็น ณ, ยืดเสียง อะ (ที่ จ-) เป็น อา, ลง อา ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

บรรลัย

อ่านว่า บัน-ไล

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า “บรรลัย” ใช้ว่า “ประลัย” ก็มี

ที่คำว่า “ประลัย” บอกไว้ว่า –

“ประลัย : (คำนาม) ความตาย, ความฉิบหาย, ความป่นปี้, ความย่อยยับไป. (ส. ปฺรลย; ป. ปลย).”

พระธาตุ

อ่านว่า พฺระ-ทาด
ประกอบด้วย พระ + ธาตุ

(๑) “พระ”

มีผู้ให้ความเห็นว่าน่าจะมาจาก “วร” (วะ-ระ) ในบาลีสันสกฤต แปลว่า “ผู้ประเสริฐ” แปลง ว เป็น พ ออกเสียงว่า พะ-ระ แล้วกลายเสียงเป็น พฺระ (ร กล้ำ)

ในที่นี้คำว่า “พระ” เป็นคำใช้ประกอบหน้าคําอื่นแสดงความยกย่อง (พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกความหมายของ “พระ” ไว้ 13 อย่าง)

ตุณฺหี

“ตุณฺหี” มาจาก ตุณฺห + อี ปัจจัย

(1) ตุณฺห รากศัพท์มาจาก ตุหฺ (ธาตุ = ข่มเหง, เบียดเบียน) + ณฺห ปัจจัย, ลบ ห ที่สุดธาตุ

: ตุหฺ > ตุ + ณฺห = ตุณฺห แปลตามศัพท์ว่า “อาการที่ข่มความเงียบ” หมายถึง นิ่งเงียบ (silent) คือไม่มีอะไรจะพูด

ดิรัจฉาน

คำนี้ พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 เก็บไว้ 3 รูป คือ :

ดิรัจฉาน (ดิ-รัด-ฉาน)
เดรัจฉาน (เด-รัด-ฉาน)
เดียรัจฉาน (เดีย-รัด-ฉาน)

จำง่ายๆ ว่า ดิ- เด- เดีย- ตามด้วย -รัจฉาน

ลัทธิ

อ่านว่า ลัด-ทิ

“ลัทธิ” บาลีเขียน “ลทฺธิ” (ลัด-ทิ) รากศัพท์มาจาก ลภฺ (ธาตุ = ได้) + ติ ปัจจัย, แปลง ต เป็น ธ, ภ เป็น ท

: ลภฺ > ลท + ติ > ธิ = ลทฺธิ แปลตามศัพท์ว่า –

(1) “การได้รับ” คือการรับเอาสิ่งใดสิ่งหนึ่งมาไว้
(2) “สิ่งอันควรรับไว้” คือสิ่งที่แต่ละคนเห็นว่าตนควรรับเอาไว้

ชิตํ เม

อ่านว่า ชิ-ตัง เม

เป็นบาลี 2 คำ คือ “ชิตํ” คำหนึ่ง “เม” คำหนึ่ง

(๑) “ชิตํ” รากศัพท์มาจาก –

(1) ชิ (ธาตุ = ชนะ) + ต ปัจจัย

: ชิ + ต = ชิต (ชิ-ตะ) แปลว่า “ชนะแล้ว”