บาลีวันละคำ

สนเทศ

อ่านว่า สน-เทด
บาลีเป็น “สนฺเทส” อ่านว่า สัน-เท-สะ

“สนฺเทส” รากศัพท์มาจาก สํ (พร้อมกัน, ร่วมกัน) + ทิสฺ (ธาตุ = ปรากฏ) + ณ ปัจจัย, แปลงนิคหิตเป็น น, แผลง อิ เป็น เอ

: สํ > สนฺ + ทิสฺ = สนฺทิส > สนฺเทส แปลตามศัพท์ว่า “เนื้อความที่ปรากฏชัดเจน” หมายถึง ข่าว, สาส์น, ใบบอก, ความชัดเจน, ความแจ่มแจ้ง

ปกครอง
บาลีว่าอย่างไร

ระยะนี้มีผู้ได้ยินคำว่า “ฆราวาสจะปกครองพระ” บ่อยๆ จึงมีผู้ถามมาว่า คำว่า “ปกครอง” ภาษาบาลีว่าอย่างไร

คำที่หมายถึง “ปกครอง” ในบาลีน่าจะตรงกับคำดังต่อไปนี้ :

(๑) “ปสาสติ” (ปะ-สา-สะ-ติ, คำกริยา ปฐมบุรุษ เอกพจน์) แปลว่า (1) สั่งสอน, แนะนำ (to teach, instruct) (2) ปกครอง, เสวยราชสมบัติ, ดูแล

สมานสังวาส

อ่านว่า สะ-มา-นะ-สัง-วาด
(ไม่ใช่ สะ-หฺมาน–)

ประกอบด้วย สมาน + สังวาส

(๑) “สมาน”

บาลีอ่านว่า สะ-มา-นะ รากศัพท์มาจาก สมฺ (ธาตุ = ห้อย, ย้อย) + ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ), ยืดเสียง อะ ที่ -มฺ เป็น อา

: สมฺ + ยุ > อน = สมน > สมาน แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่ห้อยอยู่” คืออยู่เคียงคู่กัน หมายถึง เหมือนกัน, เสมอกัน, เท่ากัน, อย่างเดียวกัน

บริสุทธิ์

อ่านว่า บอ-ริ-สุด
บาลีเป็น “ปริสุทฺธิ” อ่านว่า ปะ-ริ-สุด-ทิ
ประกอบด้วย ปริ + สุทฺธิ

“ปริ” (ปะ-ริ) เป็นคำอุปสรรค แปลว่า รอบ, เวียนรอบ, ทั่วไป, เต็มไปหมด, รวมหมด

“สุทฺธิ” (สุด-ทิ) รากศัพท์มาจาก สุธฺ (ธาตุ = สะอาด) + ติ ปัจจัย, แปลง ติ เป็น ทฺธิ, ลบ ธฺ ที่สุดธาตุ

: สุธฺ > สุ + ติ > ทฺธิ = สุทฺธิ แปลตามศัพท์ว่า “ความสะอาด”

สัมภาษณ์

อ่านว่า สำ-พาด
บาลีเป็น “สมฺภาสน” อ่านว่า สำ-พา-สะ-นะ

“สมฺภาสน” รากศัพท์มาจาก สํ (พร้อมกัน, ร่วมกัน) + ภาสฺ (ธาตุ = พูด, สว่าง) + ยุ ปัจจัย, แปลงนิคหิตที่ สํ เป็น ม, แปลง ยุ เป็น อน (อะ-นะ)

: สํ > สมฺ + ภาสฺ = สมฺภาส + ยุ > อน = สมฺภาสน แปลตามศัพท์ว่า “การพูดร่วมกัน” “การทำให้สว่าง ( = เข้าใจ) ร่วมกัน”

ธรรมยุต – มหานิกาย

1 ในแง่ภาษา

(๑) “ธรรมยุต”
อ่านว่า ทำ-มะ-ยุด
ประกอบด้วย ธรรม + ยุต

๑) “ธรรม” บาลีเป็น “ธมฺม” อ่านว่า ทำ-มะ

“ธมฺม” มีรากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ และ ร ต้นปัจจัย = ธมฺม

ปัณณัตติวัชชะ

ศัพท์เฉพาะทางสงฆ์

อ่านว่า ปัน-นัด-ติ-วัด-ชะ
ประกอบด้วย ปัณณัตติ + วัชชะ

(๑) “ปัณณัตติ”

บาลีเป็น “ปณฺณตฺติ” (ปัน-นัด-ติ) รากศัพท์มาจาก ป (ทั่ว, ข้างหน้า, ก่อน, ออก) + ญา (ธาตุ = รู้) + ติ ปัจจัย, ลบสระที่สุดธาตุ, ซ้อน ญ, แปลง ญฺญ เป็น ณฺณ, แปลง ติ เป็น ตฺติ

มหาเถรสมาคม

อ่านว่า มะ-หา-เถ-ระ-สะ-มา-คม
ประกอบด้วย มหา + เถร + สมาคม

(๑) “มหา”

คำเดิม “มหนฺต” (มะ-หัน-ตะ) แปลว่า มาก, ใหญ่, ยิ่งใหญ่, กว้างขวาง, โต, สำคัญ, เป็นที่นับถือ

มาสก

ภาษาไทยอ่านว่า มา-สก
บาลีอ่านว่า มา-สะ-กะ

“มาสก” รากศัพท์มาจาก มสฺ (ธาตุ = จับต้อง) + ณฺวุ ปัจจัย, ยืดเสียง อะ ที่ ม- เป็น อา, แปลง ณฺวุ เป็น อก (อะ-กะ)

: มสฺ + ณฺวุ > อก = มสก > มาสก แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งอันคนจับต้องด้วยคิดว่าสิ่งนี้เป็นของเรา” หมายถึง เงินตรา, มาตรานับเงิน

กัลปนา

อ่านว่า กัน-ละ-ปะ-นา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“กัลปนา : (คำกริยา) เจาะจงให้. (คำนาม) ที่ดินหรือสิ่งอื่นเช่นอาคารซึ่งเจ้าของอุทิศผลประโยชน์ให้แก่วัดหรือศาสนา; ส่วนบุญที่ผู้ทําอุทิศให้แก่ผู้ตาย. (ส.; ป. กปฺปนา).”

(ส.; ป. กปฺปนา) – ในวงเล็บ หมายความว่า “กัลปนา” เป็นรูปคำสันสกฤต บาลีเป็น “กปฺปนา”