บาลีวันละคำ

กัลปนา

อ่านว่า กัน-ละ-ปะ-นา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“กัลปนา : (คำกริยา) เจาะจงให้. (คำนาม) ที่ดินหรือสิ่งอื่นเช่นอาคารซึ่งเจ้าของอุทิศผลประโยชน์ให้แก่วัดหรือศาสนา; ส่วนบุญที่ผู้ทําอุทิศให้แก่ผู้ตาย. (ส.; ป. กปฺปนา).”

(ส.; ป. กปฺปนา) – ในวงเล็บ หมายความว่า “กัลปนา” เป็นรูปคำสันสกฤต บาลีเป็น “กปฺปนา”

ธรณีสงฆ์

อ่านว่า ทอ-ระ-นี-สง
ประกอบด้วย ธรณี + สงฆ์

(๑) “ธรณี”

บาลีอ่านว่า ทะ-ระ-นี มีรากศัพท์มาจาก ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้, รองรับ) + ณี ปัจจัย หรือ ยุ ปัจจัย, แปลง ยุ เป็น อน, แปลง น เป็น ณ, ลง อี ปัจจัยเครื่องหมายอิตถีลิงค์

ถาวรและวัตถุ
กุศลและเจตนา

เกิดอะไรขึ้นกับภาษา ?

คำคู่นี้ผู้เขียนบาลีวันละคำอ่านพบในเอกสารที่เผยแพร่เป็นสาธารณะ จึงเกิดคำถามว่า เกิดอะไรขึ้นกับภาษา ?

อ่านเจตนาได้ว่า –

“ถาวรและวัตถุ” ก็คือจะพูดว่า “ถาวรวัตถุ”
“กุศลและเจตนา” ก็คือจะพูดว่า “กุศลเจตนา”

นิราศ

อ่านว่า นิ-ราด

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) นิราศ ๑ : (คำกริยา) ไปจาก, ระเหระหน, ปราศจาก. (คำนาม) เรื่องราวที่พรรณนาถึงการจากกันหรือจากที่อยู่ไปในที่ต่าง ๆ เป็นต้น มักแต่งเป็นกลอนหรือโคลง เช่น นิราศนรินทร์ นิราศเมืองแกลง. (ส.).

พรหมจรรย์

อ่านว่า พฺรม-มะ-จัน
บาลีเป็น “พฺรหฺมจริย”
ประกอบด้วย พฺรหฺม + จริย

(๑) “พฺรหฺม” รากศัพท์คือ พฺรหฺ (ธาตุ = เจริญ, ประเสริฐ) + ม ปัจจัย

พฺรหฺม ออกเสียงอย่างไร ?

ลองออกเสียงว่า พะ-ระ-หะ-มะ ช้าๆ แล้วค่อยๆ เร่งให้เร็วขึ้น จะได้เสียงที่ถูกต้องของคำว่า “พฺรหฺม” ในบาลี

เสน่หา

อ่านว่า สะ-เหฺน่-หา
บาลีเป็น “สิเนห” (สิ-เน-หะ)
บาลีเขียนเป็น “เสฺนห” (สฺเน-หะ) ก็มี

“สิเนห” รากศัพท์มาจาก สินิหฺ (ธาตุ = ยินดี, ติด, ชุ่มชื่น) + ณ ปัจจัย, ลบ ณ, แปลง อิ (ที่ -นิ-) เป็น เอ

: สินิหฺ + ณ = สินิห > สิเนห แปลตามศัพท์ว่า “ความยินดี” “ความติด” “ความชุ่มชื่น”

อโห : โอ โอ้โฮ

“อโห” (อะ-โห) เป็นคำจำพวกหนึ่งที่บาลีไวยากรณ์เรียกว่า “อัพยยศัพท์” (อ่านว่า อับ-เพียะ-สับ) ลักษณะของคำจำพวกนี้คือไม่เปลี่ยนรูปไปตามวิภัตติปัจจัยเหมือนคำนามและคำกริยา

“อโห” เป็นคำอุทาน นักเรียนบาลีแปลกันว่า โอ (คำพูดติดปากของนักเรียนคือ “อโห โอ” = อโห แปลว่า โอ)

พันธ์-พันธุ์-พรรณ

ต่างกันอย่างไร

(๑) “พันธ์”

บาลีเป็น “พนฺธ” (พัน-ทะ) แปลตามศัพท์ว่า “ผูก” ใช้ในความหมายว่า –

(1) การผูกชนิดหนึ่ง (a sort of binding)
(2) เชือกผูก, โซ่ (a halter, tether)
(3) ห่วง, ตรวน (bond, fetter)
(4) ผู้มัดหรือผูกรวมกันไว้ (one who binds or ties together)

ผลิต ภาษาไทยอ่านว่า

มาตรฐาน อ่านว่า มาด-