บาลีวันละคำ

จำวัด
คำไทยที่มาไกลจากบาลี

ที่มาของคำ :
ข่าว-กวป.บุกป.ป.ช.รุมสกรัมพระอ่วมหนีตาย
คมชัดลึกออนไลน์วันที่ 24-03-2557

มีข้อความตอนหนึ่งว่า –
…………

ขณะเดียวกันมีพระภิกษุสงฆ์ซึ่งกำลังเดินออกมาจากซอยนนทบุรี 48 ได้เดินผ่านมาและถูกกลุ่มผู้ชุมนุมหือเข้ามาปิดล้อมด่าทอพร้อมทั้งตระโกนว่า ไม่ใช่พระแต่เป็นพวกกปปส.นนท์ ก่อนที่พระรูปดังกล่าวจะถูกรุมทำร้ายจากกลุ่มผู้ชุมนุมจนต้องวิ่งหนีหลบเข้าไปในร้านขายไดนาโมที่อยู่ติดกันโดยมีกำลังเจ้าหน้าที่ตำรวจเข้าไประงับเหตุ ทราบชื่อต่อมาคือพระปราชญ์ ศุภวิรุตม์ จำวัดอยู่ที่ จ.กาฬสินธุ์

ไปยาล

อ่านว่า ไป-ยาน

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า ไปยาล เป็นคำนาม –
(1) เครื่องหมายละคํา รูปดังนี้ ‘ฯ’ เรียกว่า ไปยาลน้อย สําหรับละคําที่ประกอบคําหน้า เช่น กรุงเทพฯ โปรดเกล้าฯ
(2) รูปดังนี้ ‘ฯลฯ’ หรือ ‘ฯเปฯ’ เรียกว่า ไปยาลใหญ่ สําหรับละข้อความข้างท้าย เช่น ในป่ามีช้าง เสือ ลิง ค่าง ฯลฯ อ่านว่า “ละ” –
(3) หรือละข้อความในระหว่าง เช่น เพลงสรรเสริญพระบารมีว่า ข้าวรพุทธเจ้า ฯลฯ ดุจถวายชัย ชโย อ่านว่า “ละถึง”

ธรรมสวนะ

อ่านว่า ทำ-มะ-สะ-วะ-นะ
เขียนแบบบาลีเป็น “ธมฺมสฺสวน” (ทำ-มัด-สะ-วะ-นะ)
ประกอบด้วย ธมฺม + สวน

“ธมฺม” มาจากรากศัพท์ว่า ธรฺ (ธาตุ = ทรงไว้) + รมฺม (ปัจจัย) ลบ รฺ ที่สุดธาตุ และ ร ต้นปัจจัย = ธมฺม

: ธรฺ > ธ + รมฺม > มฺม : ธ + มฺม = ธมฺม แปลตามศัพท์ว่า “สภาพที่ทรงไว้”

ธมฺม สันสกฤตเป็น ธรฺม เราเขียนอิงสันสกฤตเป็น ธรรม

“ธมฺม – ธรรม” มีความหมายหลายหลาก ดังต่อไปนี้ –
สภาพที่ทรงไว้, ธรรมดา, ธรรมชาติ, สภาวธรรม, สัจธรรม, ความจริง; เหตุ, ต้นเหตุ; สิ่ง, ปรากฏการณ์, ธรรมารมณ์, สิ่งที่ใจคิด; คุณธรรม, ความดี, ความถูกต้อง, ความประพฤติชอบ; หลักการ, แบบแผน, ธรรมเนียม, หน้าที่; ความชอบ, ความยุติธรรม; พระธรรม, คำสั่งสอนของพระพุทธเจ้าซึ่งแสดงธรรมให้เปิดเผยปรากฏขึ้น

ไม้ยมก

อ่านว่า ไม้-ยะ-มก
-ยมก บาลีอ่านว่า ยะ-มะ-กะ

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

(1) ไม้ : ชื่อเครื่องหมายกํากับตัวอักษร เพื่อบอกระดับเสียง เช่น ๋ เรียกว่า ไม้จัตวา, เพื่อบอกชนิดสระ เช่น ไ เรียกว่า ไม้มลาย, เพื่อให้อ่านซํ้า คือ ‘ๆ’ เรียกว่า ไม้ยมก, หรือเพื่อไม่ให้ออกเสียงอ่าน คือ ์ เรียกว่า ไม้ทัณฑฆาต.

(2) ไม้ยมก : เครื่องหมายรูปดังนี้ ‘ๆ’ สําหรับอ่านซํ้าความหรือซํ้าคําข้างท้าย 2 หน.

“ยมก” แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งที่เว้นจากเดี่ยว” หมายถึง สิ่งที่เป็นคู่

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แยกความหมายไว้ดังนี้ –

อุปเสโณ

แปลว่าอะไร

เจ้าประคุณสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ) วัดสระเกศ เกิดวันที่ 3 มีนาคม พ.ศ. 2471, อุปสมบทเมื่อ พ.ศ. 2492, มรณภาพเมื่อวันที่ 10 สิงหาคม พ.ศ. 2556, พระราชทานเพลิงศพเมื่อวันที่ 9 มีนาคม พ.ศ. 2557

มีปัญหาถามกันว่า คำว่า “อุปเสโณ” อันเป็นนามฉายาของท่านนั้นแปลว่าอะไร ?

ในประวัติพระพุทธศาสนา มีพระอรหันตสาวกองค์หนึ่ง ชื่อ “อุปเสน” (อุบ-ปะ-เสน อ่านแบบบาลีว่า อุ-ปะ-เส-นะ) ท่านเป็นน้องชายของพระสารีบุตร พระพุทธองค์ทรงยกย่องว่าเป็นเอตทัคคะ คือเลิศกว่าภิกษุสาวกอื่นๆ ในทางทำให้เกิดความเลื่อมใสทั่วทุกด้าน (คือไม่เฉพาะตนเองน่าเลื่อมใส แม้คณะศิษย์ก็น่าเลื่อมใสไปหมด)

ทรยศ
(บาลีสันสกฤตแปลง)

อ่านว่า ทอ-ระ-ยด
ประกอบด้วย ทร + ยศ

“ทร” (ทอ-ระ-) พจน.54 บอกไว้ดังนี้ –

“ทร- : คําอุปสรรค แปลว่า ชั่ว เช่น ทรชน ทรลักษณ์, ยาก, ลําบาก, เช่น ทรกรรม, น้อย, ไม่มี, เช่น ทรพล. (บาลี. ทุ, ทุรฺ; สันสกฤต. ทุสฺ)”

“ยศ” เป็นรูปสันสกฤต บาลีเป็น “ยส” อ่านว่า ยะ-สะ (สันสกฤต ศ ศาลา, บาลี ส เสือ) แปลตามศัพท์ว่า “สิ่งเป็นเครื่องบูชา” “สิ่งที่ทำให้ไปได้ทุกแห่ง” “สิ่งเป็นเหตุให้เขายกย่องหรือแวดล้อม” หมายถึง ความรุ่งเรือง, ชื่อเสียง, กิตติศัพท์, ความสำเร็จ, ตำแหน่งสูง (glory, fame, repute, success, high position)

สนธยา

อ่านว่า สน-ทะ-ยา

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2554 บอกไว้ว่า –

“สนธยา : เวลาโพล้เพล้พลบคํ่า, บางทีใช้ว่า ยํ่าสนธยา; ช่วงเวลาที่ต่อระหว่างกลางวันกับกลางคืน คือเวลาที่พระอาทิตย์ขึ้นหรือพระอาทิตย์ตก. (สันสกฤต. สนธฺยา; บาลี. สนฺธิ ว่า ช่วงเวลาที่ต่อระหว่างเช้ากับบ่าย กลางวันกับกลางคืนและหัวค่ำกับดึก).”

หมายเหตุ : คำว่า สนธฺยา ที่อ้างในวงเล็บ พจน.54 พิมพ์ไม่มีจุดใต้ น น่าจะปรู๊ฟผิดพลาด

สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน มีคำว่า “สนฺธฺยา” มีความหมายที่เกี่ยวข้องดังนี้ –

ทรราช
(บาลีไทย)

อ่านว่า ทอ-ระ-ราด
ประกอบด้วย ทร + ราช

“ทร” (ทอ-ระ-) พจน.54 บอกไว้ดังนี้ –

“ทร- : คําอุปสรรค แปลว่า ชั่ว เช่น ทรชน ทรลักษณ์, ยาก, ลําบาก, เช่น ทรกรรม, น้อย, ไม่มี, เช่น ทรพล. (บาลี. ทุ, ทุรฺ; สันสกฤต. ทุสฺ)”

คำที่คล้ายกันทั้งรูปและความหมายอีกคำหนึ่ง คือ “ทุร” (ทุ-ระ-) พจน.54 บอกไว้ดังนี้ –

“ทุร- (คำวิเศษณ์) : คําประกอบหน้าคําศัพท์ หมายความว่า ชั่ว, ยาก, ลําบาก, น้อย, ไม่มี, เช่น ทุรค ว่า ที่ไปถึงยาก, ทางลําบาก. (สันสกฤต)”

ในคำว่า “ทรราช” นี้ “ทร” แผลงมาจาก ทุ หรือ ทุร (แผลงตามแบบไทย ไม่ใช่ตามกฎบาลี) มีความหมายว่า ชั่ว, ชั่วช้า, เลวทราม

ประสบการณ์

จดหมายข่าวราชบัณฑิตยสถาน ปีที่ 1 ฉบับที่ 10, ตุลาคม 2532 กล่าวถึงที่มาของคำว่า “ประสบการณ์” ไว้ตอนหนึ่งว่า –

คำ “ประสบการณ์” เป็นศัพท์บัญญัติมาจากภาษาอังกฤษว่า experience แต่เดิมกรมวิชาการ กระทรวงศึกษาธิการ ได้บัญญัติให้ใช้คำว่า “ประสพการณ์” (อ่านว่า ประ-สบ-พะ-กาน) ต่อมาเมื่อคณะรัฐมนตรีได้แต่งตั้งคณะกรรมการบัญญัติศัพท์ภาษาไทยแห่งราชบัณฑิตยสถาน ขึ้น กระทรวงศึกษาธิการจึงได้เสนอศัพท์บัญญัติวิชาการศึกษาที่ทางกรมวิชาการได้จัดทำขึ้นมาให้รับรอง คณะกรรมการฯ เห็นควรให้แก้ไขศัพท์บัญญัติคำนี้ใหม่เนื่องจากความหมายของคำ “ประสพการณ์” ไม่ตรงกับความหมายของคำ experience อย่างแท้จริง

นานาสังวาส

อ่านว่า นา-นา-สัง-วาด
บาลีเป็น “นานาสํวาส” อ่านว่า นา-นา-สัง-วา-สะ
ประกอบด้วย นานา + สํวาส

“นานา” แปลตามรากศัพท์ว่า “อย่างนั้นอย่างนี้” (so and so) = ต่างๆ นานา, ทุกชนิด, ต่างๆ กัน (ฝรั่งแปลความว่า variously, differently)

คำว่า “นานา” ระวังอย่าเขียนผิดเป็น “นา ๆ”
คำเดิมของบาลีเขียน นา + นา = นานา จึงใช้ไม้ยมกเป็น นา ๆ ไม่ได้

“สํวาส” มาจาก สํ + วาส แปลตามศัพท์ว่า “การอยู่ร่วมกัน” “การอยู่ด้วยกัน” และรวมความไปถึงความสนิทสนมกัน การสมสู่อยู่กิน หรือครองคู่กันฉันผัวเมีย