บาลีวันละคำ

นิจศีล

อ่านว่า นิด-จะ-สีน
บาลีเป็น “นิจฺจสีล” อ่านว่า นิด-จะ-สี-ละ
ประกอบด้วย นิจฺจ + สีล

“นิจฺจ” คำนี้สันสกฤตเป็น “นิตฺย” ภาษาไทยใช้ทั้งแบบบาลีและสันสกฤต คือ “นิจ” (ตัด จ ออกตัวหนึ่ง) และ “นิตย์” มีความหมายว่า เสมอไป, สมํ่าเสมอ, ต่อเนื่องกันไป, ถาวร (constant, continuous, permanent)

“สีล” แปลตามศัพท์ว่า “เหตุสงบแห่งจิต” “เครื่องผูกจิตไว้” “เหตุให้ธำรงกุศลธรรมไว้ได้” “ธรรมที่ธำรงผู้ปฏิบัติไว้มิให้เกิดในอบาย” นัยหนึ่งนิยมแปลกันว่า “เย็น” หรือ “ปกติ” โดยความหมายว่า เมื่อไม่ละเมิดข้อห้ามก็จะทำให้เกิดความร่มเย็นเป็นปกติเรียบร้อย

โคจร-อโคจร

อ่านว่า โค-จอน / อะ-โค-จอน
บาลีอ่านว่า โค-จะ-ระ / อะ-โค-จะ-ระ

(1) โคจร

“โคจร” รากศัพท์ประกอบด้วย โค (= อินทรีย์ (เครื่องรับอารมณ์), โค, แผ่นดิน, ดวงอาทิตย์) + จร (ธาตุ = เที่ยวไป) แปลตามศัพท์ว่า –

1 “ที่เป็นที่เที่ยวไปแห่งอินทรีย์” คือรูป เสียง กลิ่น รส เป็นต้น อันรวมเรียกว่า “อารมณ์”

แพศยา

อ่านว่า แพด-สะ-หฺยา
บาลีเป็น “เวสิยา” อ่านว่า เว-สิ-ยา
สันสกฤตเป็น “เวศฺยา” เราเขียนอิงสันสกฤต แต่แผลง เ- เป็น แ-

“เวสิยา” แปลตามศัพท์ว่า “หญิงผู้งดงามยิ่งด้วยอากัปกิริยา” “หญิงอันผู้มีอาชีพขายความงามต้องการ” “หญิงอันบุรุษแสวงหาเป็นพิเศษ”

โปรดสังเกตว่า คำแปลทุกคำมีความหมายในทางดี

พจนานุกรมบาลี-อังกฤษ แปล “เวสิยา” ว่า a woman of low caste, a harlot, prostitute (สตรีวรรณะต่ำ, หญิงแพศยา, หญิงโสเภณี)

พจน.42 บอกไว้ว่า –

“แพศยา : หญิงหาเงินในทางประเวณี, หญิงถ่อย, หญิงสําส่อน”

นรก-สวรรค์

ภาษาไทยอ่านว่า นะ-รก / สะ-หฺวัน
บาลีเป็น “นรก” อ่านว่า นะ-ระ-กะ
และ “สคฺค” อ่านว่า สัก-คะ

(1) นรก)

“นรก” แปลตามศัพท์ว่า “ภูมิที่นำคนบาปไป” รากศัพท์ประกอบด้วย –
1 นี (ธาตุ = นำไป) + ณฺวุ ปัจจัย, แปลง อี (ที่ นี) เป็น อ, แปลง ณฺวุ เป็น อก (อะ-กะ), ลง ร อาคม
: นี > น + ร = นร + ณฺวุ > อก = นรก
2 นร (ธาตุ = นำไป) + ณฺวุ ปัจจัย, แปลง ณฺวุ เป็น อก
: นร + ณฺวุ > อก = นรก

“นรก” นอกจากหมายถึง ภูมินรก ดังที่เราเข้าใจกันแล้ว ยังแปลว่า หลุมลึก หรือ เหว อีกด้วย

เจรจา

พจน.42 บอกไว้ว่า –
1 อ่านว่า เจน-ระ-จา
2 เป็นคำกริยา หมายความว่า พูด, พูดจากัน, พูดจากันเป็นทางการ
3 คำสันสกฤตว่า จรฺจา

ดูใน สํสกฤต-ไท-อังกฤษ อภิธาน พบคำที่น่าจะเกี่ยวข้องกันดังนี้ –

(1) จรฺจ, จรฺจฺจ (ธาตุ) : พูดหรือกล่าว; มฤษา, นินทา, ครหา; ถาม; ศึกษา, เล่าเรียน; to speak or say; to abuse, to reprove, to censure or condemn; to injure or hurt; to inquire; to read over or trough, to peruse carefully, to study.

(2) จรฺจา, จรฺจิกา (คำนาม) : วิจาร, วิจารณา; การไต่ถามหรือสืบสวน; reflection, contemplation, consideration; inquiry or investigation.

(3) จรฺจฺจ (ธาตุ) : พูด; บอก, กล่าว; เล่าเรียน; ครหานินทา; to speak; to tell, to say; to study; to reprove or censure.

จิตกาธาน

อ่านว่า จิด-ตะ-กา-ทาน
บาลีอ่านว่า จิ-ตะ-กา-ทา-นะ
ประกอบด้วย จิตก + อาธาน

“จิตก” แปลตามศัพท์ว่า “ที่ก่อกองฟืน”
รากศัพท์คือ จิ (ธาตุ = ก่อ, สะสม) + ต ปัจจัย + ก สกรรถ
(“สกรรถ” อ่านว่า สะ-กัด เรียกคำที่เพิ่มเข้าข้างหลังคำเดิม เมื่อเพิ่มแล้ว มีความหมายคงเดิม)

: จิ + ต + ก = จิตก
ศัพท์นี้เป็น จิตกา และ จิตา (อิตถีลิงค์) ได้อีกด้วย

เครื่องบิน
บาลีว่าอย่างไร

พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน พ.ศ.2542 บอกไว้ว่า –

“เครื่องบิน : อากาศยานชนิดหนึ่งซึ่งหนักกว่าอากาศ ลอยตัวอยู่ได้ด้วยการให้พลังงานกลแก่อากาศโดยรอบก่อให้เกิดแรงพยุงขึ้นโต้ตอบกับความโน้มถ่วงของโลกและใช้เครื่องยนต์ขับเคลื่อน”

อีกคำหนึ่งคือ “เรือบิน” พจน.42 บอกไว้ว่า หมายถึงเครื่องบิน แต่เป็นภาษาปาก

พจนานุกรม สอ เสถบุตร บอกว่า เครื่องบิน ภาษาอังกฤว่า flying machine, airplane

ทัศนียภาพ
(บาลีไทย)

อ่านว่า ทัด-สะ-นี-ยะ-พาบ
ประกอบด้วย ทัศนีย + ภาพ

“ทัศนีย” บาลีเป็น “ทสฺสนีย” (ทัด-สะ-นี-ยะ) รากศัพท์มาจาก ทสฺสน + อีย ปัจจัย

“ทสฺสน” (ทัด-สะ-นะ) แปลว่า การเห็น, การมองดู, การสังเกต, สิ่งที่ปรากฏ, รูปร่าง (seeing, looking; noticing; sight of, appearance, look) การเล็งเห็น, เครื่องรู้เห็น, การเห็นแจ้ง, ความเห็น, ทฤษฎี (perception, faculty of apperception, insight, view, theory)

อันตรธาน [1]

อ่านว่า อัน-ตะ-ระ-ทาน
พจน.42 บอกว่าอ่าน อัน-ตฺระ-ทาน (ตฺร ควบ) ก็ได้
ที่จริงไม่ควรอ่านเช่นนั้น เพราะ ตร ในบาลีอ่านเรียงพยางค์

บาลีเขียน “อนฺตรธาน” อ่านว่า อัน-ตะ-ระ-ทา-นะ
ประกอบด้วย อนฺตร + ธาน

“อนฺตร” แปลตามศัพท์ว่า “จุดที่ผูกสองข้างไว้” คือ มีข้างหนึ่ง แล้วก็มีอีกข้างหนึ่ง จากข้างหนึ่งไปถึงอีกข้างหนึ่งนี้แหละมีสิ่งหนึ่งผูกเอาไว้ สิ่งนั้นเรียกว่า “อันตระ” หมายถึง ข้างใน, ในระหว่าง, ภายใน = ระหว่างสิ่งหนึ่งกับอีกสิ่งหนึ่ง

คอมพิวเตอร์
บาลีว่าอย่างไร

รศ. ดร.นิตยา กาญจนะวรรณ ภาคีสมาชิก สำนักศิลปกรรม ราชบัณฑิตยสถาน เขียนไว้ว่า –
——-
ราชบัณฑิตยสถาน ได้นำศัพท์ คณิตกรณ์ พิมพ์ออกเผยแพร่ และให้ลองใช้กันดู ตามพระนโยบายของ พลตรี พระเจ้าวรวงศ์เธอ กรมหมื่นนราธิปพงศ์ประพันธ์ ที่ว่า “การใช้เท่านั้นจะเป็นเครื่องตัดสินว่าศัพท์ใดใช้ได้ ศัพท์ใดควรแก้ไข”

เวลาได้ผ่านไป 12 ปีแล้ว (2533-2545) ปรากฏว่า คำว่า คณิตกรณ์ ไม่ติด

มีแต่คนใช้ว่า คอมพิวเตอร์